Το Γεροντικό

Η εποποιία του αιγυπτιακού αναχωρητισμού -η δημιουργία δηλαδή του μοναστικού κινήματος- καταγράφεται σε αρκετές πηγές της εποχής: Βίος και πολιτεία του οσίου Αντωνίου, Λαυσαϊκή Ιστορία, Η Κατ’ Αίγυπτον των μοναχών Ιστορία, στην Εκκλησιαστική Ιστορία του Ευαγρίου και άλλων και στα Αποφθέγματα Γερόντων. Αυτό το τελευταίο, που είναι πιο γνωστό ως Γεροντικόν ή Πατερικόν, περιγράφει γλαφυρά τον βίο των πρώτων μοναχών και άσκησε την μεγαλύτερη επιρροή σε σύγχρονους και μεταγενέστερους, μετά φυσικά από τον βίο του Αντωνίου, που έγραψε ο αγ. Αθανάσιος.

Το Γεροντικόν πήρε την μορφή με την οποία το γνωρίζουμε σήμερα στις αρχές του 5ου αιώνα. Είναι η εποχή που οι συνεχείς βαρβαρικές επιδρομές κατέστρεψαν ολοκληρωτικά τις κοινότητες της αιγυπτιακής ερήμου και εξανάγκασαν τους αββάδες που επέζησαν να αναζητήσουν στην Παλαιστίνη και το Σινά μέρος για να ησυχάσουν. Για να μην χαθεί η παράδοση που είχε στο μεταξύ δημιουργηθεί, συντάχθηκε το Γεροντικό. Το έργο γράφτηκε εξ αρχής στα Ελληνικά, παρότι οι γέροντες, φτωχοί αγρότες στην πλειοψηφία τους, μιλούσαν Κοπτικά. Αμέσως όμως εκπονήθηκε πλήθος μεταφράσεων, γεγονός που δηλώνει και την σημασία του έργου.

Το Γεροντικόν δεν είναι συστηματικό βιβλίο. Αποτελείται από σύντομα κείμενα, τα οποία συνήθως περιγράφουν κάποιο περιστατικό ή αποτυπώνουν την διδασκαλία ενός γέροντα, και είναι ταξινομημένα αλφαβητικά κατά το όνομα του αββά στον οποίο αναφέρονται. Η πηγή τους είναι η λαύρα της Σκήτης, οπού φαίνεται ότι αποτελούσε μια κοινότητα με απόλυτη συνείδηση της μοναδικότητάς της όχι μόνο σε σχέση με τους κοσμικούς, αλλά και σε σχέση με τις άλλες μοναστικές κοινότητες. Καθώς το ένα απόφθεγμα διαδέχεται το άλλο, παραδίδεται η ιστορία του μοναχισμού της περιοχής. Μια ιστορία μικρογεγονότων, που δεν είναι τίποτα παραπάνω και τίποτα παρακάτω από την εξιστόρηση των σχέσεων των αββάδων μεταξύ τους, με τους μαθητές τους, με τις γειτονικές μοναστικές κοινότητες, με τους επισκέπτες τους, με τον κόσμο.

Αυτό που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το Γεροντικό είναι η λιτότητα της έκφρασης: Εδώ δεν θα βρείτε τις περίτεχνες ρητορικές περικοκλάδες των μεταγενέστερων αγιολογικών κειμένων. Απουσιάζουν πλήρως οι περιττές περιγραφές, ο ευσεβισμός, τα προσχήματα, ο πουριτανισμός. Η απαντήσεις των αββάδων στο σύνηθες αίτημα “πες μου λόγο” είναι άμεσες, σαφείς, καθαρές, ευθείες. Τσεκουράτες. Οι διδασκαλίες τους δεν αφορούν ποτέ δογματικά ή άλλα θεωρητικά ζητήματα. Οι γέροντες αρνούνται να ασχοληθούν με αυτά. Μιλάνε μόνο για πρακτικά θέματα, της ψυχής, για την καθημερινότητά τους, τους πειρασμούς και τα πάθη τους. Έχοντας απόλυτη συνείδηση της πολυπλοκότητας και της μοναδικότητας του κάθε ανθρώπου, αποφεύγουν να θέτουν γενικούς κανόνες, αλλά πάντα κατά περίπτωση αποφαίνονται. Δεν είναι ασύνηθες ένας γέροντας να λέει εντελώς διαφορετικά πράγματα από κάποιον άλλον. Η πρόθεση και ο στόχος είναι το ενοποιητικό στοιχείο. Όμως εξαιτίας αυτής της ποικιλίας μπορεί να βρει ο καθένας αυτό που τον αφορά πιο πολύ. Να μια τέτοια ιστορία:

Κάποιος αδελφός ρώτησε τον αββά Ματώη:

“Τι να κάνω που η γλώσσα μου με στεναχωρεί γιατί, όταν βρίσκομαι μαζί με άλλους ανθρώπους, δεν μπορώ να την συγκρατήσω, τους κατακρίνω και τους ελέγχω για κάθε καλή πράξη; Τι να κάνω;”

Και ο γέροντας αποκρίθηκε:

“Αν δεν είσαι κύριος του εαυτού σου, ζήσε καταμόνας, γιατί αυτό είναι αρρώστια. Όποιος μένει με άλλους οφείλει να μην είναι τετράγωνος αλλά στρογγυλός, για να κυλάει προς όλους”.