Για τον Θεόφιλο

…στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όπου το παραμικρό κεντητό πουκάμισο, το πιο φτηνό βαρκάκι, το πιο ταπεινό εκκλησάκι, το τέμπλο, το κιούπι, το χράμι, όλα τους αποπνέανε μιαν αρχοντιά κατά τι ανώτερη των Λουδοβίκων.

Οδυσσέας Ελύτης. Εν Λευκώ, σελ. 346

theofilos1

Ο Θεόφιλος ήταν ένας λαϊκός άνθρωπος. Ένας τρελός στα μάτια του κόσμου, που τον άκουε να λέει παράδοξα πράγματα για τις ζωγραφικές του, ή τον έβλεπε να ροβολά τους δρόμους ντυμένος Μεγαλέξαντρος μαζί μ’ ένα κοπάδι χαμίνια που είχε ντύσει «Μακεδόνους». Τον περιγελούσανù  του έκαμαν πολύ χοντρά αστεία ù  μια φορά τράβηξαν την ανεμόσκαλα όπου ήταν ανεβασμένος για την δουλειά του και τον έριξαν χάμω. Τόσο πολύ μας ενοχλούν οι άνθρωποι που δεν μας μοιάζουν. Όμως, ο περιπλανώμενος αυτός ζωγράφος καταναλώθηκε ολόκληρος, σαν ένας αυθεντικός τεχνίτης, στο δημιούργημά του. και το δημιούργημά του είναι ένα ζωγραφικό γεγονός για την Ελλάδα. Θέλω να πω: ένα γεγονός που δε διδάσκει λαογραφικά, όπως θα είχαμε την τάση να φανταστούμε, κοιτάζοντας τις φουστανέλες, τις βλάχες ή τις μορφές του λαϊκού εικονοστασιού, που αναπαρασταίνει, ή ακόμη παρατηρώντας τις επιφανειακές τεχνικές αδυναμίες του, την έλλειψη «σχολής» ή τον «πριμιβισμό» του, όπως θα έλεγαν. Αλλά είναι ένα γεγονός που διδάσκει  ζωγραφικά, που βοηθεί και φωτίζει όποιον έχει μιαν επαρκή οπτική συνείδηση, έστω κι αν βγαίνει από τα πιο φημισμένα εργαστήρια της Ευρώπης. Ύστερα από τον Θεόφιλο δε βλέπουμε πια με τον ίδιο τρόποù  αυτό είναι το σπουδαίο και αυτό είναι το πράγμα που δε μας έφεραν τόσοι περιώνυμοι μαντατοφόροι μεγάλων ακαδημιών.

Ο Θεόφιλος μας έδωσε ένα καινούργιο μάτιù  έπλυνε την όρασή μας όπως αυγάζει ο ουρανός, και τα σπίτια, και το κόκκινο χώμα, και το παραμικρό φυλλαράκι των θάμνων, ύστερα από την κάθαρση ενός απόβροχουù  κάτι από αυτόν τον παλμό της δροσιάς. Μπορεί να μην είναι δεξιοτέχνης, μπορεί η αμάθειά του σε τέτοια πράγματα να είναι μεγάλη. Όμως αυτό το τόσο σπάνιο, το ακατόρθωτο πριν απ’ αυτόν για το ελληνικό τοπίο: μια στιγμή χρώματος και αέρα, σταματημένη εκεί μ’ όλη την εσωτερική ζωντάνια της και την ακτινοβολία της κίνησής τηςù  αυτό τον ποιητικό ρυθμό -πώς να τον πω αλλιώς- που συνδέει τα ασύνδετα, συγκρατεί τα σκορπισμένα και ανασταίνει τα φθαρτάù  αυτή την ανθρώπινη ανάσα που έμεινε σ’ ένα ρωμαλέο δέντρο, σ’ ένα κρυμμένο άνθος ή στο χορό μιας φορεσιάςù  αυτά τα πράγματα που τ’ αποζητούσαμε τόσο πολύ, γιατί μας έλειψαν τόσο πολύù  αυτή τη χάρη μας έδωσε ο Θεόφιλος (…)

Δεν έχω διόλου την επιθυμία να μειώσω τους μορφωμένος με τους αμόρφωτους, μήτε να υποστηρίξω πως η άσκηση και η μάθηση είναι πράγμα βλαβερό. Όπως τόσοι άλλοι φίλοι του ζωγράφου μας πολύ πιο ικανοί και πιο αρμόδιοι α’ αυτά τα θέματα από εμένα, το αντίθετο πιστεύω. Γιατί μόρφωση και μάθηση είναι άσκηση της ζωήςù  και η άσκηση της ζωής έχει πολλά να κερδίσει από ανθρώπους σαν τον Θεόφιλο που βρήκαν το δρόμο τους ψηλαφώντας, μόνοι, μέσα στα σκοτεινά μονοπάτια μιας πολύ καλλιεργημένης, καθώς νομίζω, ομαδικής ψυχής όπως είναι η ψυχή του λαού μας. (…)

…Όμως δε θα ήθελα να τελειώσω προτού θυμηθώ, ίσως το πιο πολύτιμο πράγμα  που είχεù  τη μικρή κασέλα όπου φύλαγε τα σύνεργα της δουλειά του και τα βιβλία του. είναι ένα ξύλινο μπαουλάκι ζωγραφισμένο ολόκληρο με το χέρι τουù  η Ιφιγένεια εν Αυλίδι, ο Διάκος, ο Μπότσαρης, ο Γρίβας, και τα καταπληκτικά λουλούδια αυτού του κηπουρού της λεβεντιάς και του έρωτα, το στολίζουν. Ο φίλος που το έσωσε το διατηρεί όπως βρέθηκε, πλάι στο ζωγράφο, την παραμονή του Ευαγγελισμού του 1934. Όταν τ’ ανοίξεις, τα ίχνη της ζωής ενός μεγάλου ανθρώπου, θέλω να πω ενός ολόκληρου ανθρώπου, φανερώνονται συγκλονιστικά….

Ένας από τους καλύτερους νέους ζωγράφους μας μου έλεγε το αίσθημα που είχε όταν πρωτοείδε έργα του Θεόφιλου: «Μα αυτός μας γυρεύει πάρα πολλάù  γυρεύει να λέμε όλη την αλήθεια» συλλογίστηκε. Και η αλήθεια -η ολόκληρη- που μας δίνει ο Θεόφιλος είναι ο ολοζώντανος κόσμος του, ένας ζωγραφικός κόσμος χωρίς τεχνάσματα και χωρίς υπεκφυγές (…) Είναι καταπληκτική η δύναμη που έχει να μεταμορφώνει, σύμφωνα με το ρυθμό του, ό,τι αγγίξει. Κυριεμένος από το πάθος της έκφρασης, απορροφά και παράγει ζωγραφική όπου τη βρει και όπως μπορεί. Έτσι ζωγραφίζει ως το τέλος της ζωής του σε όποια επιφάνεια πετύχει: ξύλα, πανιά, τενεκέδες, παλιόχαρτα, τοίχους μαγαζιών ή σπιτιών. Αυτά του έδωσε ο Θεός και μ’ αυτά δημιούργησε ο μικρόσωμος αυτός άνθρωπος, αυτός ο αλαφροΐσκιωτος, όπως τον βλέπω σε μια παλιά του φωτογραφία. Ο Θεόφιλος έπαιρνε κάποτε τις φιγούρες του από λιθογραφίες ή από δελτάρια. Το έκανεù  και ήταν ίσως ένας εμπειρικός τρόπος για ν’ ακουμπήσει κάπου το λογικό του και να απελευθερώσει το δαιμόνιο που είχε μέσα του. Αλλά και ο Βιτσέντζος Κορνάρος επήρε τις φιγούρες του ποιήματός του από ένα γαλλικό ρομάντσο της ιπποσύνης, που ήταν κι αυτό ένα είδος χρωμολιθογραφίας της εποχής. Τέτοια πράγματα έγιναν πολλές φορές Αλλά εκείνο που δε γίνεται πολλές φορές είναι ο Ερωτόκριτος ή το φως του Θεόφιλου, που μένει εκεί όπως στην πρώτη μέρα της δημιουργίας.

Γιώργος Σεφέρης, Δοκιμές, τόμος πρώτος, σελ. 458-466

theofilos3

…χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, έφτασε, ανεξάρτητα και πάνω από την καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα, να ενσαρκώνει μια προσωπικότητα ηθική σε παρθένα κατάσταση, που τα μάτια μας, ασκημένα στα συμβατικά μέτρα, δεν είναι σε θέση αμέσως να εκτιμήσουν.

Όλες οι πληροφορίες που έφτασαν ως εμάς για τον τρόπο που έζησε και έδρασε μας πείθουν ότι ο μικρόσωμος αυτός γιος ενός τσαγκάρη της Μυτιλήνης είχε το τεράστιο θάρρος να προχωρήσει μες στη ζωή στηριγμένος αποκλειστικά και μόνο στην αγαθότητα της ψυχής του, εντελώς απαλλαγμένος από τα καθημερινά πάθη και παραδομένος με την ευπιστία μικρού παιδιού στα όνειρα του. η διαύγεια που επιβάλλει στον ορατό κόσμο, κάθε φορά που μας τον παρουσιάζει στα έργα του, δεν είναι παρά η μεταγραφή της έντονης ροπής, που διαγράφεται μέσα του, να φτάσει αυτός ο κόσμος, ακριβώς όμως μέσα στα όνειρά του, σε μια κατάσταση άκακη, καθάρια, ευδαιμονική. Όπως κι η φανερή του προσήλωση στου Ήρωες δεν είναι παρά η συμβολική ανάθεση των ελπίδων ενός ταπεινού, που ζητά ν’ ακεραιωθεί μες στα αισθήματά του, προς τις δυνάμεις που ξεπερνούν τον άνθρωπο. Είναι οι δύο αυτές ροπές που συνθέτουν τελικά τη φυσιογνωμία του.

Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά χαρτιά, σελ. 266

8eofilos-kapetan-giataganas

Ο Θεόφιλος δεν είναι ο ζωγράφος που θα μας διασκεδάσει με την αφέλειά του και την αθωότητά του ούτε ο χωρικός εις βάρος του οποίου θα γελάσουμε λιγάκι με αγαθότητα προστατευτικά. Αν η καθ’ υπερβολή ιδεαλιστική εποχή μας -και ας λένε μερικοί το αντίθετο- βρίσκει στον Θεόφιλο μερικά στοιχεία χωριάτικα και αφελή, αυτά είναι πολύ λίγα, ιδίως σχετικά με τα στοιχεία της γνώσεως, της βαθύτερης γνώσεως των πραγμάτων της ζωγραφικής.

Ο Θεόφιλος είναι ζωγράφος και μόνον ως  τέτοιον πρέπει να τον πάρουμε. Όλη του η σημασία έγκειται εις το εξής: ότι ξέρει να ζωγραφίζει και πολύ καλά μάλιστα. (…)

Εκείνο που στον Θεόφιλο φαίνεται για τους περισσότερους ως αμάθεια και αφέλεια, κατά βάθος δεν είναι παρά μια άλλη αντίληψη της ζωγραφικής, ίσως μάλιστα η σωστότερη. Μόνο άμα κριθεί μ’ αυτό το πνεύμα ο Θεόφιλος, δηλαδή ως ζωγράφος που βλέπει την φύση ως χρώμα -και όχι με το μεταφυσικό τρόπο της Αναγεννήσεως, η οποία είχε ανάγκη να κάνει αφαίρεση του πράγματος που λέγεται χρώμα στη φύση και να δώσει στο αντικείμενο ένα φωτισμό τεχνητό εργαστηρίου με μελετημένες αντιθέσεις, μ’ έναν τρόπο νέο που θυμίζει όμως γλυπτική, μόνο τότε μπορούμε να εκτιμήσουμε τις πραγματικές του αρετές. Τότε θα δούμε ένα σοφό καλλιτέχνη και όχι τον αθώο και διασκεδαστικό χωρικό. (…)

…Τη δουλειά του Θεόφιλου μπορούμε να τη χωρίσουμε σε τρεις μεγάλες περιόδους, που ξεχωρίζουν αρκετά μεταξύ τους. Πρώτη είναι η περίοδος της Θεσσαλίας. Όπως είπαμε και στην αρχή, τα έργα τα καμωμένα στη Θεσσαλία, αν εξαιρέσουμε τα πετυχημένα κι αριστουργηματικά του, είναι τις περισσότερες φορές σφιγμένα, με μια τάση για σχέδιο, που σπάνια φτάνει σ’ αποτέλεσμα, ενώ στο χρώμα έχουν μια περιορισμένη κλίμακα που, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις -έχω υπ’ όψη μου μερικά θαυμάσια έργα- έχουν κάτι το σχεδιαστικό και συγχρόνως το σκληρό. Η εποχή της επανόδου του στη Μυτιλήνη αποτελεί τη δεύτερη περίοδο της ζωγραφικής του. ένα είδος δισταγμού μαζί κι επιμέλειας, που υπάρχει στα έργα του Βόλου, εξαφανίζεται εδώ για να δώσει τη θέση του σε μια χρωματική ευφορία, με πλήθος σπάνιους τόνους, λεπτότατους μα και συγχρόνως γεμάτους ευδαιμονία. Τα έργα αυτά επιζητούν λιγότερο το σχέδιο, μα ίσως στο βάθος να είναι πιο σχεδιασμένα. Το χρώμα τους φτάνει σε μια λάμψη που εκφράζει ευτυχία, ξενοιασιά και, συγχρόνως, εκστασιακή αυτοσυγκέντρωση. Έχουν μιαν απίστευτη ποιότητα στην ύλη τους, μια δυνατή συνείδηση των κανόνων του έργου τέχνης, με την ανατολίτικη και βυζαντινή σημασία του όρου. Εκεί γύρω στην εποχή που θα συναντήσει τον Τeriade, ίσως όμως και λίγα χρόνια πριν, η ζωγραφική του αλλάζει. Αυτή είναι η τρίτη περίοδός του. εδώ τα εντυπωσιακά και πολύτιμα χρώματα αρχίζουν να υποχωρούν κάπως, για να δώσουν τη θέση τους σε χρώματα πιο σωστά, πιο ζωγραφικά. Ό,τι ήθελε να κάνει στον Βόλο με  το επιμελημένο και σφιχτό σχέδιο, το καταφέρνει τώρα με τα δικά του μέσα: με το χρώμα. (…)

Γιάννη Τσαρούχη, Αγαθόν το εξομολογείσθαι, σελ. 17-19 και 143-146

theofilos21

About these ads

8 thoughts on “Για τον Θεόφιλο

  1. wilma 18/11/2008 στις 1:26 μμ Reply

    Καλημέρα! Τι Post είναι αυτό! Αναφορές από διαφορετικές πηγές με αποτέλεσμα ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο. Ο θεόφιλος έχει κάτι που με ξενιζει και δεν τον συμπαθώ. (εντάξει τι να κάνουμε ο καθένας μας κουβαλάει και τις βαλίτσες του). κι ενώ τρέφω μια επιφυλακτική στάση απέναντί του, πραγματικά η παρουσίασή σου ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Πάντως πρέπει να παραδεχτώ ότι οι πίνακες του Θεόφιλου πολλές φορές μου δίνουν την εντύπωση ότι είναι στιγμιότυπα από ένα λαϊκό παραμύθι και μπορούν να σε ταξιδέψουν σε έναν άλλο κόσμο.
    Μ’αρέσει όταν μου δείχνεις μια άλλη σκοπιά των πραγμάτων.

  2. ELGRECO 18/11/2008 στις 1:32 μμ Reply

    Πολύ ψαγμένο πόστ και ενδιαφέρον!
    Πολύ καλή δουλειά φίλε μου.

  3. Belbo 23/11/2008 στις 9:34 μμ Reply

    Πολύ ενδιαφέρον: πολλά μπράβο! Ευτυχώς που υπήρχαν άνθρωποι σαν κι αυτόν ή τον Κόντογλου και τον Τσαρούχη και είχαμε μια συνέχεια στην τέχνη μας (ακολουθώντας τις ρίζες της Βυζαντινής ζωγραφικής). Απίστευτα αυθεντικός επίσης, ευχαριστούμε!

  4. Ακέστωρ 23/11/2008 στις 11:19 μμ Reply

    Εξαιρετική ανάρτηση για ένα “φτωχούλη του Θεού” του νεοελληνικού Ρωμαίικου.
    Χαθήκαμε! Σήμερα που έβρεχε καταπιάστηκα λίγο με το ιστολόγιο και ολοκλήρωσα μερικές ημιτελείς αναρτήσεις. Αν έχεις χρόνο ρίξε μια ματιά. Ας ελπίσουμε ότι θα επανέλθει η ισορροπία. Γεια χαρά σου!

  5. fvasileiou 24/11/2008 στις 2:23 πμ Reply

    @Belbo
    Χαίρομαι που αυτό η μικρή ανθολόγηση άγγιξε κάποιους. Να είσαι καλά!

    @Ακέστωρ
    Ο Θεόφιλος είναι ένα από τις καλλίτερες επαληθεύσεις της μακρυγιαννικής ρήσης περί μαγιάς.
    Θα τα πούμε αδερφέ!

  6. λαζαρος 14/07/2009 στις 12:17 πμ Reply

    πηγα προσφατα στην εθνικη πινακοθηκη.πραγματικα μου καναν εντυπωση ολες οι ζωγραφιες καμωμενες με εξαιρετικη ακριβεια και μερακι.και οι παλαιοτερες και οι νεοτερες,αλλα στα εργα του θεοφιλου καθηλωθηκα!ο τροπος που χρησιμοποιει τα χρωματα ειναι απιστευτος.μονο με τον βαν γκογκ εζησα κατι αναλογο!
    επιπλεον μ’αρεσει τρομερα η θεματολογια του που βγαζει μια αθωοτητα μια αγνοτητα αλλα ακομα και το σχεδιο του!ειναι μια αλλη οπτικη οπως λεει και ο τσαρουχης.ισως ειναι η ζωγραφικη οπως θα πρεπε να ναι…
    σε καθε περιπτωση μονο για τα εργα του θεοφιλου μπορω να πω πως ειναι βγαλμενα κυριολεκτικα απο το ελληνικο τοπιο και γενικα απ την φυση.αξεπεραστος,πρωτοτυπος.μια σχολη μονος του.

  7. roadartist 21/10/2011 στις 6:37 μμ Reply

    Μου άρεσε πολύ το post σου. Το “αντίδοτο” μου στα χθεσινά ήταν βραδινό διάβασμα λέξεων, ημερολογίων του Σεφέρη. Καλό σκ :)

    • fvasileiou 23/10/2011 στις 11:52 πμ Reply

      Στα κείμενα αυτά βρίσκεται ένα ξεχασμένο κομμάτι του εαυτού μας, που δεν χώραγε στο τρελό πάρτι της προηγούμενης δεκαπενταετίας. Ήρθε ο καιρός να το ξαναανακαλύψουμε….

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,748 other followers

%d bloggers like this: