«Βαθιά στη θάλασσα θα πέσω»

Σε ένα μικρό και μάλλον αθώο λάθος στηρίζεται ο μύθος του τραγουδιού Βαθιά στην θάλασσα θα πέσω, ενός από τα πρώτα τραγούδια που δισκογράφησε ο Γιώργος Ζαμπέτας. Με δυο λόγια η ιστορία έχει ως εξής: Το τραγούδι είπε σε πρώτη εκτέλεση ο Καζαντζίδης, σε κείνη την αρχαϊκή περίοδο της καριέρας του, αλλά δεν πολυακούστηκε. Στα μέσα της δεκαετίας του ‘70 όμως το τραγούδι κυκλοφόρησε τραγουδισμένο και από τον Μάρκο Βαμβακάρη στην ιστορική ζωντανή ηχογράφηση που έγινε το 1961 στου Βρανά. Κι η ηχογράφηση αυτή έχει την δική της ιστορία ―πώς θα γινόταν διαφορετικά άλλωστε αφού μας διέσωσε δύο από τους μεγάλους του πειραιώτικου ρεμπέτικου, τον Μάρκο και τον Στράτο Παγιουμτζή, να τραγουδάνε παλαιότατα άσματα, που μετρούσαν πάνω από είκοσι χρόνια απαγόρευσης από την λογοκρισία. Ανάμεσα σε κλασικά τραγούδια της προπολεμικής, ένδοξης περιόδου του Ρεμπέτικου, όπως τον Πρεζάκια του Ανέστη Δελιά ή το Κάντονε Σταύρο κάντονε, ακούμε και κάποια νεώτερα όπως ο Κάβουρας και το φυσικά το Βαθιά στην θάλασσα θα πέσω. Αυτό το τελευταίο δε, που μας απασχολεί, ακούγεται να το τραγουδάει συγκλονιστικά από ο γερο-Μάρκος, βάζοντας στο περιθώριο την πρώτη ηχογράφηση. Οι εκδότες όμως του δίσκου αναφέρουν ως συνθέτη του τραγουδιού τον Βαμβακάρη κι όχι τον Ζαμπέτα, στον οποίο αποδίδει το τραγούδι η πρώτη εκτέλεση. Με δεδομένο μάλιστα ότι ο Ζαμπέτας ζούσε όταν εκδόθηκε ο εν λόγω δίσκος και δεν αντέδρασε, αποτέλεσε επαρκή απόδειξη για ορισμένους να θεωρήσουν το τραγούδι έργο του Μάρκου και τον Ζαμπέτα ένα θλιβερό κλέφτη-αγοραστή ―συνηθιζόταν άλλωστε τότε αυτή η πρακτική και δεν ήταν επιλήψιμη. Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά: Ποτέ δεν ακούστηκε ότι ο Ζαμπέτας έκλεβε-αγόραζε τραγούδια κι επιπλέον ήταν ο άνθρωπος αναμφισβήτητα ταλαντούχος, δεν είχε επομένως ανάγκη να κλέψει ή να αγοράσει ένα τραγούδι για να φτιάξει καριέρα. Κι ο Βαμβακάρης, εκείνη την περίοδο, παρά τις φτώχιες του, δεν είχε ανάγκη να δώσει ένα τραγούδι σε έναν νέο κι άσημο συνθέτη. Οι μουτζαχεντίν του Βαμβακάρη διολίσθησαν στην άποψη ότι το τραγούδι το έγραψε μεν ο Ζαμπέτας, αλλά ο Βαμβακάρης το διόρθωσε παρεμβαίνοντας καθοριστικά (την περίοδο που γράφτηκε το τραγούδι οι δυο τους τραγουδούσαν στο ίδιο πάλκο). Η κουβέντα στην συνέχεια πέρασε σε μουσικολογικά σχόλια. Το τραγούδι είναι γραμμένο σε δρόμο Σαμπάχ, που και οι δύο συνθέτες δεν χρησιμοποιούσαν (ο Μάρκος έχει γράψει δύο ή τρία τραγούδια σε αυτόν κι ο Ζαμπέτας κανένα άλλο). Υποστήριξαν λοιπόν μερικοί ότι το τραγούδι δεν ήταν ούτε του Μάρκου ούτε του Ζαμπέτα, ότι επρόκειτο για μια παλιά, αδέσποτη μελωδία, μάλλον σμυρναίικης καταγωγής, την οποία ο νεαρός Ζαμπέτας χρησιμοποίησε, ιδίως μάλιστα στην εισαγωγή.

Πολύ φασαρία. Η όλη μακρά συζήτηση δεν φανερώνει τίποτα άλλο από την δύναμη του τραγουδιού. Και της ερμηνείας του Μάρκου βέβαια. Ναι, το τραγούδι δεν θυμίζει το ύφος του Ζαμπέτα, βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του τότε και δεν είχε χαράξει ακόμα το προσωπικό του ύφος, αλλά μήπως η άλλη μεγάλη του επιτυχία, της ίδιας περιόδου, το Σαν σήμερα, σαν σήμερα, που το είχε τραγουδήσει ο μέγας Πρόδρομος Τσαουσάκης, αυτή η Χεμινγουεϊκή φιγούρα του ρεμπέτικου τραγουδιού, δεν είναι σε παρόμοιο ύφος και εντελώς διαφορετικό από τα μετέπειτα τραγούδια του; Αυτό το τραγούδι δεν μπορεί παρά να γράφτηκε από τον Γιώργο Ζαμπέτα. Γράφοντας, νέος τότε, τραγούδια σαν αυτά που έγραφαν οι παλιότεροι. Συνέχιζε την παράδοση τίμια και ευσυνείδητα. Όμως, όταν διαπίστωσε ότι το ύφος, ο τρόπος αυτός δεν τον βοηθούσε να αποκαλύψει το δικό του πρόσωπο, το εγκατέλειψε για να γράψει τις μεγάλες επιτυχίες του που ακόμα τραγουδιούνται.

Κοιτάζοντας αφ’ υψηλού και γενικά την ιστορία του ελληνικού τραγουδιού η διαφοροποίηση αυτή στην καλλιτεχνική πορεία του Ζαμπέτα φαντάζει μικρή κι άνευ σημασίας ίσως. Αν προσθέσει μάλιστα κανείς και τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής (τέλος εμφυλίου – εποχή ανοικοδόμησης) μπορεί να καταλήξει στα γνωστά θλιβερά συμπεράσματα που δίνουν χαρά στους παρωχημένους προοδευτικούς και τους νοσταλγούς του κάθε παρελθόντος. Σκύβοντας όμως στην περίπτωση του Ζαμπέτα, ακούγοντας την αγωνία κάθε νότας των τραγουδιών του εκείνης της κρίσιμης –για κείνον και για μας– μεταβατικής εποχής, μπορούμε να συλλάβουμε την όλη τραγωδία: Εγκαταλείποντας το ύφος των παλιών, φτιάχνοντας ένα άλλο, προσωπικό, το οποίο μάλιστα ήταν τόσο πετυχημένο και δυναμικό, ώστε οι ειδικοί να το ονομάσουν «σχολή», συντέλεσε μια μικρή, αλλά ασυνήθιστη και απρόσμενη για τον τόπο και την κοινωνία, πατροκτονία –γι’ αυτό χρησιμοποίησα και τον όρο «τραγωδία».

«Μικρή πατροκτονία» –αστείος όρος.

Σα να λέμε «ολίγον έγκυος».

Μα αυτό δεν ήταν τελικά; Ο Ζαμπέτας δεν άνηκε στην πρώτη εκείνη ηρωική γενιά του Μάρκου, του Στράτου, ή του Τσιτσάνη, ούτε υιοθέτησε ξενικούς ρυθμούς και ύφος, ώστε να θεωρηθεί σαν τον Χιώτη εξωμότης. Ο Ζαμπέτας ανήκε στην επόμενη γενιά. Είχε μεγαλώσει με τα τραγούδια των παλιών. Από αυτούς διδάχτηκε και την τέχνη της μουσικής. Τα πρώτα του τραγούδια ανακαλούν βαρείς ρυθμούς μιας περασμένης εποχής, τόσο περασμένης, που ορισμένοι τα θεωρούν αδέσποτα σμυρναίικα, σαν να γράφτηκαν δηλαδή είκοσι και τριάντα χρόνια πριν την γέννησή του, αν όχι και πιο παλιά. Τα τραγούδια αυτά, αν τα δούμε σαν τραγούδια εκείνης της πρώτης γενιάς, είναι αριστουργήματα ―για τον λόγο αυτό άλλωστε στο στόμα του Μάρκου Βαμβακάρη αποκτούν το ουσιαστικό νόημα τους. Όμως για εκείνον, τον Ζαμπέτα, δεν είχαν τίποτα να πουν. Εκείνος ήταν αλλιώτικος και γι’ αυτό άρχισε να φτιάχνει σιγά-σιγά την δική του γλώσσα, χρησιμοποιώντας όμως τους παλιούς φθόγγους. Δεν πέταξε τα πάντα. Δεν σκότωσε τον πατέρα του –μάλλον τον έριξε σ’ ένα γεροκομείο για να πεθάνει μόνος, ήσυχος και μακριά.

Μια πατροκτονία, μικρή, αλλά μάλλον ασυνήθιστη στον ελληνικό πολιτισμό και γι’ αυτό αξιοσημείωτη.

Advertisements

2 thoughts on “«Βαθιά στη θάλασσα θα πέσω»

  1. Δύτης των νιπτήρων 08/08/2009 στο 7:21 μμ Reply

    Διαμαντάκι αυτό το κείμενο!

    Είχα κι εγώ την ιστορική ηχογράφηση στου Βρανά, σε κασέτα. Και αυτό το τραγούδι, από τότε, ήταν από τα αγαπημένα μου.

  2. […] του Μάλερ, ή αυτό εδώ από το Μάρκο (αν και, τελικά, είναι του Ζαμπέτα). Η ιστορία ωστόσο, όσο κι αν είναι ψεύτικη, έχει κάτι […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: