Το Γεροντικό

Η εποποιία του αιγυπτιακού αναχωρητισμού -η δημιουργία δηλαδή του μοναστικού κινήματος- καταγράφεται σε αρκετές πηγές της εποχής: Βίος και πολιτεία του οσίου Αντωνίου, Λαυσαϊκή Ιστορία, Η Κατ’ Αίγυπτον των μοναχών Ιστορία, στην Εκκλησιαστική Ιστορία του Ευαγρίου και άλλων και στα Αποφθέγματα Γερόντων. Αυτό το τελευταίο, που είναι πιο γνωστό ως Γεροντικόν ή Πατερικόν, περιγράφει γλαφυρά τον βίο των πρώτων μοναχών και άσκησε την μεγαλύτερη επιρροή σε σύγχρονους και μεταγενέστερους, μετά φυσικά από τον βίο του Αντωνίου, που έγραψε ο αγ. Αθανάσιος.

Το Γεροντικόν πήρε την μορφή με την οποία το γνωρίζουμε σήμερα στις αρχές του 5ου αιώνα. Είναι η εποχή που οι συνεχείς βαρβαρικές επιδρομές κατέστρεψαν ολοκληρωτικά τις κοινότητες της αιγυπτιακής ερήμου και εξανάγκασαν τους αββάδες που επέζησαν να αναζητήσουν στην Παλαιστίνη και το Σινά μέρος για να ησυχάσουν. Για να μην χαθεί η παράδοση που είχε στο μεταξύ δημιουργηθεί, συντάχθηκε το Γεροντικό. Το έργο γράφτηκε εξ αρχής στα Ελληνικά, παρότι οι γέροντες, φτωχοί αγρότες στην πλειοψηφία τους, μιλούσαν Κοπτικά. Αμέσως όμως εκπονήθηκε πλήθος μεταφράσεων, γεγονός που δηλώνει και την σημασία του έργου.

Σχ�διο που βρ�θηκε στη λαύρα των Κελλίων

Το Γεροντικόν δεν είναι συστηματικό βιβλίο. Αποτελείται από σύντομα κείμενα, τα οποία συνήθως περιγράφουν κάποιο περιστατικό ή αποτυπώνουν την διδασκαλία ενός γέροντα, και είναι ταξινομημένα αλφαβητικά κατά το όνομα του αββά στον οποίο αναφέρονται. Η πηγή τους είναι η λαύρα της Σκήτης, οπού φαίνεται ότι αποτελούσε μια κοινότητα με απόλυτη συνείδηση της μοναδικότητάς της όχι μόνο σε σχέση με τους κοσμικούς, αλλά και σε σχέση με τις άλλες μοναστικές κοινότητες. Καθώς το ένα απόφθεγμα διαδέχεται το άλλο, παραδίδεται η ιστορία του μοναχισμού της περιοχής. Μια ιστορία μικρογεγονότων, που δεν είναι τίποτα παραπάνω και τίποτα παρακάτω από την εξιστόρηση των σχέσεων των αββάδων μεταξύ τους, με τους μαθητές τους, με τις γειτονικές μοναστικές κοινότητες, με τους επισκέπτες τους, με τον κόσμο.

Αυτό που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το Γεροντικό είναι η λιτότητα της έκφρασης: Εδώ δεν θα βρείτε τις περίτεχνες ρητορικές περικοκλάδες των μεταγενέστερων αγιολογικών κειμένων. Απουσιάζουν πλήρως οι περιττές περιγραφές, ο ευσεβισμός, τα προσχήματα, ο πουριτανισμός. Η απαντήσεις των αββάδων στο σύνηθες αίτημα «πες μου λόγο» είναι άμεσες, σαφείς, καθαρές, ευθείες. Τσεκουράτες. Οι διδασκαλίες τους δεν αφορούν ποτέ δογματικά ή άλλα θεωρητικά ζητήματα. Οι γέροντες αρνούνται να ασχοληθούν με αυτά. Μιλάνε μόνο για πρακτικά θέματα, της ψυχής, για την καθημερινότητά τους, τους πειρασμούς και τα πάθη τους. Έχοντας απόλυτη συνείδηση της πολυπλοκότητας και της μοναδικότητας του κάθε ανθρώπου, αποφεύγουν να θέτουν γενικούς κανόνες, αλλά πάντα κατά περίπτωση αποφαίνονται. Δεν είναι ασύνηθες ένας γέροντας να λέει εντελώς διαφορετικά πράγματα από κάποιον άλλον. Η πρόθεση και ο στόχος είναι το ενοποιητικό στοιχείο. Όμως εξαιτίας αυτής της ποικιλίας μπορεί να βρει ο καθένας αυτό που τον αφορά πιο πολύ. Να μια τέτοια ιστορία:

Κάποιος αδελφός ρώτησε τον αββά Ματώη:

«Τι να κάνω που η γλώσσα μου με στεναχωρεί γιατί, όταν βρίσκομαι μαζί με άλλους ανθρώπους, δεν μπορώ να την συγκρατήσω, τους κατακρίνω και τους ελέγχω για κάθε καλή πράξη; Τι να κάνω;»

Και ο γέροντας αποκρίθηκε:

«Αν δεν είσαι κύριος του εαυτού σου, ζήσε καταμόνας, γιατί αυτό είναι αρρώστια. Όποιος μένει με άλλους οφείλει να μην είναι τετράγωνος αλλά στρογγυλός, για να κυλάει προς όλους».

Advertisements

18 thoughts on “Το Γεροντικό

  1. Cacofonix 20/04/2008 στο 12:54 μμ Reply

    Αλήθεια τη βυζαντινή ή μεσαιωνική Ελληνική γραμματεία γιατί εμείς οι Ελληναράδες την έχουμε πετάξει στο καλάθι των αχρήστων; Γιατί την ανακαλύπτουμε ξανά στον Καβάφη;

  2. manitaritoubounou 20/04/2008 στο 2:57 μμ Reply

    Κυκλοφορούν πολλα γεροντικά. Ένα απ’ αυτά είναι το Λαυσαϊκό. Όλα έχουν ιδιαίτερη αξία, αρκεί να μη κρύβουμε κανένα.

    Καλώς το ανέσυρες Φώτη, μέρες που είναι…

  3. fvasileiou 20/04/2008 στο 3:15 μμ Reply

    @Cacofonix
    Εγώ θα παρουσιάζω όσα βιβλία μου αρέσουν -και βυζαντινά- από εδώ. Αναρωτιέμαι βέβαια για κάποιους άλλους….

    @manitaritoubounou
    Γεροντικό είναι και το Λαυσαϊκό και το Λειμωνάρι και τα Αποφθέγματα και άλλα. Εγώ αναφέρομαι στα Αποφθέγματα. Ποιοι όμως τα κρύβουν; Ειλικρινά δεν το έπιασα το υπονοούμενο -αν υπάρχει βέβαια…

  4. manitaritoubounou 20/04/2008 στο 6:01 μμ Reply

    Οχι – όχι δεν αναφέρομαι σε σένα.
    Απλά λέω ότι έχομε γεροντικά σαπό πασντού. π.χ. έχομε και από τα όρη της Μικράς ασίας. Κάποιοι έχουν πρόβλημα όταν μιλάμε για γεροντικά μη αμιγως «ελληνικά» σημεία των καιρών.

    Καλή μεγάλη εβδομάδα.

  5. fvasileiou 20/04/2008 στο 9:49 μμ Reply

    @manitaritoubounou
    Φαντάζομαι ότι θα υπάρχουν κάποιοι ανόητοι που έχουν τέτοιο πρόβλημα. Το Γεροντικό που παρουσίασα αναφέρεται σε αββάδες που μίλαγαν στην καθημερινότητά τους κοπτικά -το επισημαίνω αυτό. Γράφτηκε βέβαια στα ελληνικά.

    Με το καλό η Ανάσταση!

  6. Μάρκο Τ 20/04/2008 στο 10:55 μμ Reply

    Περίεργο μου φαίνεται ένας εθνικισμός των «γεροντικών». Ας μην δίνουμε διαστάσεις σε ένα θέμα που μάλλον περιορίζεται στα μυαλά κάποιων ελάχιστων «κολλημένων». Προσωπικά, πρώτη φορά ακούω για κάτι τέτοιο. Άλλωστε, τα Αποφθέγματα Πατέρων, που πάνω τους κυρίως βασίζονται τα Γεροντικά που κυκλοφορούν, εξακολουθούν να είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πατερικά αναγνώσματα σε λαϊκούς, κληρικούς και μοναχούς (υποθέτω ακόμη και μεταξύ υπερ-εθνικιστών Ορθόδόξων!).

    Τα Αποφθέγματα Πατέρων περιέχονται και στην Πατρολογία του Migne και μάλλον οι βασικοί τους συντάκτες προέρχονταν από τον κύκλο των μαθητών του αββά Ποιμένος (που έζησε τον 4ο αιώνα και γιορτάζει στις 27 Αυγούστου, αλλά τον έχει επισκιάσει δυστυχώς ο άγιος Φανούριος, για λόγους…εμπορικούς και όχι ποιμαντικούς…). Κι αυτό επειδή μεγάλο μέρος αφορά σε ρήσεις του αββά Ποιμένος, οι οποίες είναι όντως καταπληκτικές.
    Χωρίς να θέλω να κάνω διαφήμηση, θα πρότεινα, μεταξύ των Γεροντικών που κυκλοφορούν, τα 2 των εκδόσεων «Αστήρ», το ένα με το πρωτότυπο κείμενο (σε ελληνιστική κοινή, δηλ. τη γλώσσα των Ευαγγελίων, όχι τόσο μακριά από τη δική μας νεοελληνική κοινή-δημοτική) και το άλλο μεταφρασμένο στα νέα ελληνικά άπό το πρωτότυπο.
    Μέρος από τα Αποφθέγματα Πατέρων τα είχε εντάξει στη συλλογή του, γνωστή ως «Ευεργετινός», ο μοναχός Παύλος της μονής της Ευεργέτιδος στην Κωνσταντινούπολη, τον 12ο αιώνα. Άλλο ένα εξαιρετικό πατερικό (και ευκολοδιάβαστο) βιβλίο!

  7. giota 21/04/2008 στο 1:28 μμ Reply

    Πάντα με ενδιαφέροντα posts!
    Μπράβο Φώτη!

  8. fvasileiou 21/04/2008 στο 3:36 μμ Reply

    @Μάρκο Τ
    Ούτε κι εγώ το είχα ξανακούσει αυτό, αλλά πλέον τίποτα δεν μου κάνει εντύπωση.
    Τα υπόλοιπα έτσι είναι όπως τα λες. Και του Αστέρος η έκδοση είναι πράγματι η καλλίτερη.

    @giota
    Χαίρομαι που σου αρέσουν.

  9. Cacofonix 21/04/2008 στο 8:32 μμ Reply

    Γεροντικά ή αποσπάσματα αυτών υπάρχουν και στο Internet. Τι θα λέγαται για μια συλλογή από συνδέσμους;

  10. Cacofonix 21/04/2008 στο 8:33 μμ Reply

    Συγνώμη λέγατε αντί για λέγαται

  11. fvasileiou 21/04/2008 στο 9:56 μμ Reply

    @Cacofonix
    Μακάρι να γίνει μια τέτοια συλλογή από συνδέσμους. Αν μπορώ να βοηθήσω, ευχαρίστως…

  12. agorafoviagr 22/04/2008 στο 9:24 πμ Reply

    Δεν έχω διαβάσει ποτέ μου γεροντικά. Θα με ενδιέφερε πολύ αν υπάρχουν στο internet σύνδεσμοι να με ενημερώσετε να διαβάσω. Πολύ όμορφο το άρθρο σου φίλε μου fvasileiou!
    Με αγάπη πάντα
    Agorafoviagr

  13. fvasileiou 22/04/2008 στο 10:36 πμ Reply

    @agorafoviagr
    Για να το λέει ο Cacofonix, σίγουρα θα υπάρχουν ανεβασμένα. Θα δούμε αν μπορέσουμε να συλλέξουμε όλα τα λίνκ.

  14. Cacofonix 22/04/2008 στο 11:56 πμ Reply

    Άντε να κάνω την αρχή:

    Ορθόδοξη Χριστιανική γωνιά
    http://www.gonia.gr/gonia.php?article=57

    ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟΝ
    http://www.geocities.com/lelefty/gerontik.htm

    Γεροντικό
    http://enoriaka.gr/index.php?option=content&task=category&sectionid=1&id=104&Itemid=2

    ΙΧΘΥΣ
    http://www.ixthis.gr/show-category.php?catid=6

    Συντροφιά με τους γεροντάδες μας
    http://www.myriobiblos.gr/texts/greek/monasticism/gerontes.htm

    ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟ
    http://www.pigizois.net/arxeia/ilektronika_vivlia/to_mega_gerontikon.pdf

    ΓΕΡΟΝΤΙΚΟ
    http://www.psathades.gr/bibliothiki/paterikon/gerontiko.htm

    Γεροντικό Αγ. Όρους
    http://www.pigizois.net/afieromata/gerontiko/monaxou_andreou/index.htm

    Ειλικρινά δεν έχω χρόνο να τα συνθέσω σε ένα post.

  15. Belbo 10/10/2009 στο 10:10 μμ Reply

    Φώτη,

    Ανακάλυψα αυτή σου την ανάρτηση αρκετά εταροχρονισμένα και την βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα. Έχεις να προτείνεις κάποιο συγκεκριμένο βιβλίο; φιλικά,

  16. fvasileiou 11/10/2009 στο 7:17 μμ Reply

    @Belbo
    Δυο βιβλία μου έρχονται πρόχειρα στο μυαλό: το ίδιο το Γεροντικό -η έκδοση του Πάσχου από τις εκδόσεις Αστέρος είναι εξαιρετική, αλλά υπάρχουν κι άλλες εξίσου καλές, όπως του Π. Χρήστου από την ΕΠΕ. Και οι «Πελεκάνοι Ερημικοί» του Στέλιου Ράμφου, το τελευταίο βιβλίο πριν κάνει την περιβόητη στροφή του, όπου επιχειρεί σχολιασμό και ερμηνεία του Γεροντικού.

  17. Belbo 21/11/2009 στο 10:25 πμ Reply

    Φώτη,

    Παρεπιπτόντως το βιβλίο του Ράμφου είναι πραγματικά συγκλονιστικό: το διαβάζω μετά την παραπομπή σου και ειλικρινά με έχει μαγέψει – δεν μπορώ παρά να το συστήσω ανεπιφύλακτα σε όποιον ενδιαφέρεται να καταλάβει σε βάθος τη ζωή αυτών των ανθρώπων (και τι σχέση μπορεί να έχουν με το σήμερα), φιλικά,

  18. fvasileiou 22/11/2009 στο 1:54 μμ Reply

    @Belbo

    Γιατί δεν γράφεις κάτι για τους «Πελεκάνους» στο μπλογκ σου;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: