Ξανακούγοντας την «Ελλαδογραφία» του Νίκου Γκάτσου

Τα Παράλογα έχουν ιδιαίτερη θέση στην χατζιδακική δισκογραφία: Ενώ ο συνθέτης μόνο κατ’ εξαίρεση συνεργαζόταν με διάσημους τραγουδιστές, εδώ έχει συγκεντρώσει τέσσερις: την Μαρία Φαραντούρη, τον Σαββόπουλο, την Μελίνα και τον Μίκη.

Παρακάμπτω τον προφανή σαρκασμό της επιλογής -πχ η Μελίνα προσεύχεται ως παρθένος, ο Μίκης ελλαδογραφεί, ο Σαββόπουλος, τότε Νιόνιος, κραυγάζει «Τ’ άλογο, τ’ άλογο Ομέρ Βρυώνη», και η Φαραντούρη για πρώτη φορά στην καριέρα της απεκδύεται την χλαίνη της πρωθιέρειας της επαναστάσεως και λειτουργεί ως τραγουδίστρια. Κι επισημαίνω ότι οι δημιουργοί του δίσκου εντοπίζουν τον παραλογισμό κυρίως σε γυναικείες μορφές: Η Περσεφόνη, η Αρκαδία, η Μάγδα, η Σίβυλλα, η παρθένος, η Ελλάδα, στην οποία αναφέρεται το τελευταίο τραγούδι του δίσκου, η Ελλαδογραφία.

Η φόρμα της Ελλαδογραφίας φανερώνει το ειρωνικό και δεικτικό χιούμορ του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου:

Είμαστε στα 1976, στη μόδα είναι το πολιτικό τραγούδι, το τραγούδι-ποταμός, στα πάλκα ανεβαίνουν μαινόμενοι οι Μεγάλοι Συνθέτες και οι Μεγάλοι Δημιουργοί (από τον Ανδρεόπουλο ως τον Μπακαλάκο) και διεκτραγωδούν το παρόν της πατρίδας και διεκδικούν μερίδιο στην διαμόρφωση του μέλλοντός της.

Ο Γκάτσος έγραψε την Ελλαδογραφία στην καθαρεύουσα και σαν πεζό κείμενο. Ξεκινάει την αφήγησή του από κτίσεως κόσμου, σαν Βυζαντινός Χρονογράφος, και τελειώνει στη συντέλεια, όταν ο ήλιος θα διασταλθεί και θα καταπιεί το ηλιακό μας σύστημα.

Στην πραγματικότητα η Ελλαδογραφία δεν είναι παρά μια συνοπτική ιστορία της Ελλάδας. Το μια κρατήστε το: Ο Γκάτσος δεν φιλοδοξεί να πει σε 10 λεπτά την ιστορία της πατρίδας του. Λέει μια εκδοχή, αυτή των αρχαιοπλήκτων ιστορικών, γι’ αυτό κι επιλέγει την καθαρεύουσα. Αντιθέτως, η φωνή του λαού, που ακούγεται εμβόλιμα, σαν σοφία, σαν κραυγή ή σαν παράπονο, είναι στην δημοτική και έμμετρη. Όπως στη δημοτική και έμμετρες είναι και οι άλλες Ελλαδογραφίες που έχει φιλοτεχνήσει ο ποιητής.

Κέντρο της αφήγησης είναι αι Αθήναι. Η πόλη που κατά την κλασική περίοδο εμεγαλούργησεν και περιεβλήθη την αίγλην της αιωνιότητος, κατά τους αρχαιοπλήκτους ιστορικούς φυσικά, και που μέλλεται να

συγκεντρώσουν εις τους κόλπους των και θα εξαφανίσουν δια παντός την Ελληνικήν αρετήν, ως ο Κρόνος εις το απώτατον παρελθόν κατέτρωγε τα ίδια αυτού τέκνα.

Το θυμάμαι αυτό το τραγούδι τέτοιες μέρες. Έχει ένα κλειδί που ανοίγει το νόημα του ’21, που δεν μπορώ να το βρω σε κανένα βιβλίο ιστορικού αρχαιοπλήκτου ή μη.

Γράφει για τον αγώνα:

…κατά την νεωτέραν και σκληροτέραν δοκιμασίαν του γένους, η εκ νέου κυριαρχία των Αθηνών θα απεδυνάμωνε τας κορυφάς και τας πεδιάδας της πελασγικής γης, αι οποίαι διεμόρφωσαν την οριστικήν φυσιογνωμίαν της φυλής και κατηύγασαν δι’ ανεσπέρου φωτός τους ομιχλώδεις ορίζοντας της περιδεούς ανθρωπότητος.

Στο Σούλι και στην Αλαμάνα
κάναμε φως τη συμφορά
θα μας θυμούνται τάχα μάνα
καμιά φορά;

Ματαία ελπίς. Ουδείς τους ενεθυμήθη ως ζώσας αιωνιότητας, ουδείς τους κατενόησεν εις τας πραγματικάς των διαστάσεις. Και αι Αθήναι, καταστάσαι πρωτεύουσα νεοπαγούς κράτους, ήρχισαν να προετοιμάζονται δια την εκ νέου απορρόφησιν της ικμάδος του έθνους. Αλλά η προγονική κληρονομία δεν είχεν εξ ολοκλήρου σπαταληθή και οι μεταγενέστεροι αδελφοί του μικρού Χορμόπουλου, εκ των Ηπειρωτικών ορέων και εξ όλων των στενωπών της αθανάτου πατρίδος, διέπλευσαν την Αχερουσίαν της μοίρας των με την γαλήνην του μαρτυρίου και της θυσίας. Και τα βαρβαρικά έθνη ηπόρησαν και κατ’ ιδίαν εκάγχασαν- ακριβώς όπως αι Αθήναι.

Η συζήτηση που ξεκίνησε γύρω από το ’21 επιβεβαιώνει απολύτως την γκατσική απόφανση:

Οι ήρωες της Επανάστασης, επιφανείς και αφανείς, πρωταγωνιστές ή όχι, είναι ζωντανά παραδείγματα που ξεπέρασαν την εποχή τους και εκτείνονται μπροστά και πίσω, πάνω και κάτω της καμπύλης του χρόνου. Είναι παραδείγματα, ζωντανά, άφθαρτα και πάντα επίκαιρα, μαρτυρίου και θυσίας, τα οποία μόνοι τους και συνειδητά τα διάλεξαν και δεν τους έτυχαν (το διέπλευσαν αυτό το νόημα έχει, την ενεργητικής επιλογής). Και η συνειδητή επιλογή του μαρτυρίου φέρνει γαλήνη στον άνθρωπο. Που σημαίνει ότι παρά την οδύνη της θυσίας, υπάρχει μια βαθιά εσωτερική ειρήνη. Τελικά, αυτή είναι η διαφορά του να επιλέγεις να θυσιαστείς και να αφήνεσαι να σε θυσιάζουν άλλοι.

Ό,τι περιγράφει ο Γκάτσος, και κυρίως η γαλήνη του μαρτυρίου και της θυσίας, είναι το νόημα της αυριανής γιορτής. Ίσως το νόημα που λείπει σήμερα από την ζωή μας…

—————-

Για την Επαναστάτη στα τραγούδια του Ν. Γκάτσου δες και Το παιδί με το ταμπούρλο.

Advertisements

7 thoughts on “Ξανακούγοντας την «Ελλαδογραφία» του Νίκου Γκάτσου

  1. Belbo 25/03/2009 στο 5:30 μμ Reply

    Φώτη,

    Το δίσκο ούτε τον έχω ούτε τον έχω ακούσει οπότε μπαίνει στη λίστα 🙂 Από εκεί και πέρα νομίζω ό πραγματικά συγκλονιστικός στίχος νομίζω είναι:

    Στο Σούλι και στην Αλαμάνα
    κάναμε φως τη συμφορά
    θα μας θυμούνται τάχα μάνα
    καμιά φορά;

    τα λέει όλα, φιλικά,

  2. vasilis 26/03/2009 στο 11:31 πμ Reply

    Μοναδικό ο Χατζηδάκις όχι μόνο σαν συνθέτης αλλά και σαν σκέψη.. Όλα μελετημένα. ακόμα και η ποίηση που έγραφε, τα βιβλία του. Συμφωνώ πολύ και με την τελευταία σου παράγραφο. Καλημέρα

  3. fvasileiou 26/03/2009 στο 2:44 μμ Reply

    @Belbo
    Πολλά από τα τραγούδια του δίσκου τα ξέρεις -όλα λίγο-πολύ είναι γνωστά κι από μόνα τους. Και νομίζω ότι και τον δίσκο θα τον απολαύσεις.

    @vasilis
    Χαίρε Βασίλη,
    Είχε μια σοφία ο Μ.Χ. κι ένα ήθος (που πολλές φορές μπορεί να ξεχείλιζε και να έμοιαζε αμετροέπεια, αλλά στην πραγματικότητα ήταν παιχνίδισμα), που είναι τόσο δυσεύρετα στις μέρες μας, ώστε μοιάζουν εξαφανισμένα…

  4. clib 26/03/2009 στο 6:58 μμ Reply

    Φώτη, κάποια στιγμή θα είναι ωραία να ανεβάσεις το πλήρες κείμενο της «Ελλαδογραφίας».
    φιλικά

  5. Cacofonix 28/03/2009 στο 6:15 μμ Reply

    http://www.stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=details&song_id=3353

    Στίχοι: Νίκος Γκάτσος
    Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
    Πρώτη εκτέλεση: Μίκης Θεοδωράκης

    Τω καιρώ εκείνο ο ακμαιότερος κλάδος της πελασγικής δρυός εκάλυπτε τρεις οικισμούς πέριξ του μυστηριώδους Βράχου της Ακροπόλεως.
    Αλλά μετά τα δραματικά γεγονότα της Μεσοποταμίας, τα οποία οδήγησαν εις την έξωσιν των πρωτοπλάστων εκ της κοιλάδος του Τίγρεως και προεκάλεσαν σύγχυσιν εις τας φρένας των ανθρώπων, οι οικισμοί των Αθηνών ήρχισαν να πληθύνονται παραλόγως.
    Αποτέλεσμα υπήρξεν η αλματώδης επέκτασις της πόλεως και η δημιουργία του λεγομένου άστεως, το οποίο κατά τους αρχαιοπλήκτους ιστορικούς εμεγαλούργησε και περιεβλήθη την αίγλην της αιωνιότητος.

    Επίσκοποι και προεστοί
    κατακτητές και στρατηλάτες
    επαναστάτες και αστοί
    της ιστορίας οι πελάτες.

    Αλλά οι αρχαίοι Θεοί, εν τη μερίμνη των δια τα υπόλοιπα πελασγικά φύλα, απεφάσισαν την βαθμιαία κατάρρευσιν των Αθηνών ως ηγέτιδος πόλεως και την απαλλαγήν του Ελληνισμού, ως εθνικού πλέον συνόλου, εκ των κινδύνων του συγκεντρωτισμού. Κατά τους επόμενους μακρούς αιώνας κατεβλήθησαν αρκεταί προσπάθειαι δια την αναβίωσιν του παλαιού άστεως, αλλ’ αύται απέβησαν άκαρποι. Ευτυχώς δε, διότι κατά την νεωτέραν και σκληροτέραν δοκιμασίαν του γένους, η εκ νέου κυριαρχία των Αθηνών θα απεδυνάμωνε τας κορυφάς και τας πεδιάδας της πελασγικής γης, αι οποίαι διεμόρφωσαν την οριστικήν φυσιογνωμίαν της φυλής και κατηύγασαν δι’ ανεσπέρου φωτός τους ομιχλώδεις ορίζοντας της περιδεούς ανθρωπότητος.

    Στο Σούλι και στην Αλαμάνα
    κάναμε φως τη συμφορά
    θα μας θυμούνται τάχα μάνα
    καμμιά φορά;

    Ματαία ελπίς. Ουδείς τους ενεθυμήθη ως ζώσας αιωνιότητας, ουδείς τους κατενόησεν εις τας πραγματικάς των διαστάσεις. Και αι Αθήναι, καταστάσαι πρωτεύουσα νεοπαγούς κράτους, ήρχισαν να προετοιμάζονται δια την εκ νέου απορρόφησιν της ικμάδος του έθνους.
    Αλλά η προγονική κληρονομία δεν είχεν εξ ολοκλήρου σπαταληθή και οι μεταγενέστεροι αδελφοί του μικρού Χορμόπουλου, εκ των Ηπειρωτικών ορέων και εξ όλων των στενωπών της αθανάτου πατρίδος, διέπλευσαν την Αχερουσίαν της μοίρας των με την γαλήνην του μαρτυρίου και της θυσίας. Και τα βαρβαρικά έθνη ηπόρησαν και κατ’ ιδίαν εκάγχασαν- ακριβώς όπως αι Αθήναι.

    Χτυπάτε της οργής προφήτες
    καμπάνα στην Καισιαριανή
    νά ‘ρθουν απόψε οι Διστομίτες
    νά ‘ρθουν κι οι Καλαβρυτινοί
    με σπαραγμό κι απελπισία
    για τη χαμένη τους θυσία.

    Άραγε είναι αληθές ότι η θυσία των απέβη επί ματαίω; Ουδείς δύναται να αποφανθή μετά βεβαιότητος και ουδείς δύναται να προεξοφλήση το μέλλον διότι η ιστορία των ανθρώπων είμαι μία συνεχής παλινδρόμησις. Αλλά με την διαρκώς ογκούμενην υπερτροφίαν της Αττικής αι προοπτικαί διαγράφονται σκοτειναί. Οι αρχαίοι Θεοί δεν υπάρχουν πλέον δια να δώσουν την λύσιν, και ούτω, θάττον η βράδιον, αι Αθήναι θα συγκεντρώσουν εις τους κόλπους των και θα εξαφανίσουν δια παντός την Ελληνικήν αρετήν, ως ο Κρόνος εις το απώτατον παρελθόν κατέτρωγε τα ίδια αυτού τέκνα ή ως ο Ήλιος εις το απώτατον μέλλον θα συγκεντρώσει εις τας αγκάλας του τους πλανήτας του και θα καταβροχθίσει αυτούς!
    Γένοιτο! και εις τους αιώνας των αιώνων αμήν.

    Πότε θ’ ανθίσουνε τούτοι οι τόποι;
    Πότε θα ‘ρθούνε κανούργιοι ανθρώποι
    να συνοδεύσουνε την βλακεία
    στην τελευταία της κατοικία;

  6. fvasileiou 29/03/2009 στο 8:50 μμ Reply

    @Cacofonix
    Σε ευχαριστώ για την παράθεση της «Ελλαδογραφίας»

    Ενημερωτικά, για όποιον φίλο ενδιαφέρεται:
    Το παραπάνω κείμενο είναι αυτό που μελοποίησε ο Χατζιδάκις. Στο βιβλίο του Νίκου Γκάτσου «Όλα τα Τραγούδια» (Πατάκης) υπάρχουν και κάποιες φράσεις, επουσιώδεις είναι η αλήθεια, που δεν χώρεσαν στο τραγούδι.

  7. […] ΠΗΓΗ Posted in: Ελλάδα ← Ελλαδική Εκκλησία (Ελλάδα 2010) Be the first to start a conversation […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: