Ρωμανός ο Μελωδός

Παραμονή Χριστουγέννων και πολλοί θα νόμισαν ότι ο νεαρός διάκονος δεν άντεξε την αγρυπνία κι αποκοιμήθηκε.

Τον φαντάζομαι αδύνατο, μελαχρινό, με μεγάλα ονειροπόλα μάτια, κάπως αλαφροΐσκιωτο, με θερμή καρδιά και γεμάτο όρεξη κι ενέργεια, παθιασμένο άνθρωπο. Τον φαντάζομαι να έχει γείρει με τα μάτια κλειστά και τα χέρια δεμένα στο στήθος σε μια χαμηλή καρέκλα μέσα στο ιερό. Γύρω του ψαλμωδίες, θυμιάματα, φως από τα κεριά -δεν είχαν άδικο όσοι νόμιζαν ότι κοιμότανε!

Όμως τα πράγματα δεν ήταν ακριβώς έτσι.

Διότι εκείνη την ώρα η Παναγία επισκεπτόταν τον Ρωμανό, του έδωσε τόμον χάρτου και του ζήτησε να τον φάει. Ο Ρωμανός υπάκουσε. Πήρε τον πάπυρο από τα χέρια της Μαρίας, τον μάσησε, τον κατάπιε. Κι αμέσως ξύπνησε. Η ιστορία μας μάς λέει ότι ανέβηκε στον άμβωνα κι άρχισε να λέει και να ψάλλει το Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει.

Έτσι ξεκίνησε την ποιητική του δραστηριότητα ο άγιος Ρωμανός: Με έναν ύπνο που ήταν κλήση κι ένα όνειρο που ήταν επίσκεψη.

………

Όσοι καταλογίζουν στο Βυζάντιο έλλειψη πρωτότυπης δημιουργίας, είναι φανερό ότι -ανάμεσα στ’ άλλα- δεν γνωρίζουν ούτε τον Ρωμανό τον Μελωδό.

Δεν χρειάζονται πολλά λόγια:

Ο Ρωμανός είναι ένας από τους σημαντικότερους ποιητές που έχουν γράψει στην Ελληνική γλώσσα. Δικαίως ο Οδυσσέας Ελύτης τον τοποθετεί ανάμεσα στον Πίνδαρο, τον Σολωμό, τον Κάλβο, τον Καβάφη.

Άλλωστε, εκτός από το ταλέντο, την σημασία του έργου του στην εξέλιξη της Ελληνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, εκτός από την αναγνώριση πέρα και πάνω από χρόνους, εποχές, τόπους κι έθνη, ο υμνογράφος μοιράζεται κι ένα ακόμα χαρακτηριστικό με τους παραπάνω:

Ο Ρωμανός είναι κι αυτός ένα αίνιγμα. Αίνιγμα για τους ειδικούς κάθε χώρου.

………

Τα λίγα πράγματα που ξέρουμε για τον Ρωμανό προέρχονται από το Συναξάρι:

Γεννήθηκε στην Έμμεσα της Συρίας κι από νωρίς, πολύ νέος, έγινε διάκονος στο ναό της Αναστάσεως της Βυρηττού. Οι φιλόλογοι μας διαβεβαιώνουν ότι τα Ελληνικά δεν πρέπει να ήταν η μητρική του γλώσσα. Ότι θα τα διδάχτηκε στις εκκλησιές και τα περίφημα σχολεία της Έμμεσας και της Βυρηττού. Στηρίζουν την άποψή του στα μικρά λάθη που εντοπίζουν στα κοντάκιά του. Πιθανόν να είναι κι έτσι -δεν έχει σημασία, κι ας σοκάρονται οι ένθεν κακείθεν οπαδοί της εθνοφυλετικής καθαρότητας: Ο Ελύτης πάλι μας θυμίζει ότι κατά Σεφέρη και οι μεγάλοι σύγχρονοι ποιητές μας (Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης) δεν ήξεραν Ελληνικά και εξηγεί:

…ο ανεξοικείωτος (συμβαίνει) να συλλαμβάνει αποτελεσματικότερα τις δυνατότητες που παρέχει ένα τέντωμα της γλώσσας και να τις αποτολμά, όταν ο άλλος, ο βαθύς γνώστης, έχει λόγους ν’ αντιστέκεται.

………

Στην Κωνσταντινούπολη πήγε όταν αυτοκράτορας ήταν ο Αναστάσιος. Για φανταστείτε το: Ένα παιδί από την περιφέρεια να βρίσκεται αίφνης στην πολυπληθέστερη, την σπουδαιότερη, την πιο λαμπρή πόλη του καιρού του, την Βασιλεύουσα του κόσμου. Και μάλιστα σε μια περίοδο που είχε ξεπεράσει τις εσωτερικές αναταραχές και τα προβλήματα της εποχής του Ζήνωνα, μάζευε δυνάμεις και ετοιμαζόταν για την μεγαλειώδη εποχή του Ιουστινιανού.

Ο νεαρός διάκονος από την Συρία όμως δεν θαμπώθηκε από τα πλούτη και τη λάμψη. Δεν ξεστράτισε. Εγκαταστάθηκε στην Μονή της Θεοτόκου εν τοις Κύρου, όπου έζησε όλη του την ζωή. Εκεί έγραψε όλα του τα έργα -η παράδοση του αποδίδει 1000 κοντάκια, εμείς σήμερα έχουμε περίπου 100 που είναι σίγουρα δικά του. Εκεί ἐτελειώθη ἐν εἰρήνη καὶ ἐτάφη.

………

Οι ύμνοι του Ρωμανού ανήκουν στο είδος του Κοντακίου. Είναι μεγάλα ποιήματα, αφηγηματικά, στα οποία προηγείται ένα προοίμιο, όπου συνοψίζεται το νόημα του έργου, κι ακολουθούν άλλες στροφές, οι οίκοι, που όλες τελειώνουν με τον ίδιο στίχο, το εφύμνιο. Τα πρώτα γράμματα των οίκων σχηματίζουν μια φράση, την ακροστιχίδα, που συνήθως είναι και η υπογραφή του ποιητή μας (π.χ. ΤΟΥΤΟ ΤΟ ΕΠΟΣ ΕΣΤΙΝ ΡΩΜΑΝΟΥ). O Ρωμανός χρησιμοποιεί τολμηρές παρομοιώσεις, προσωποποιήσεις, παρηχήσεις και ζωντανό, δραματικό διάλογο: Στα κοντάκιά του άνθρωποι άγιοι κι αμαρτωλοί, άγγελοι, διάβολοι, ο Θεός, στοιχεία της φύσης, σύμβολα κι ιδέες, διαλέγονται μεταξύ τους στην κοινή γλώσσα, την καθομιλουμένη, της εποχής του ποιητή. Είναι μια ποίηση φωτεινή και χαρούμενη, όπως το χρυσό φόντο στις αγιογραφίες.

Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες ξεφυλλίζω τα έργα του. Και πολύ θέλω τελειώνοντας ετούτο το σημείωμα, κάτι δικό του να διαβάσουμε μαζί. Ας πούμε, το προοίμιο από το κοντάκιο για την Σταύρωση:

Ψυχή μου,       ψυχή μου,       ἀνάστα·        τί καθεύδεις;

τὸ  τέλος       ἐγγίζει,       καὶ μέλλεις       θορυβεῖσθαι·

ἀνάνηψον οὖν,       ἵνα φείσηταί σου

Χριστὸς ὁ θεός,

ὁ πανταχού τὰ πάντα πληρῶν

Advertisements

12 thoughts on “Ρωμανός ο Μελωδός

  1. Μάρκο Τ 15/04/2009 στο 12:58 μμ Reply

    Κατ’αρχήν μπράβο για το αφιέρωμά σου στον Ρωμανό (και όποιος θέλει, μπορεί να βρει την ποίησή του στο πρωτότυπο και μεταφρασμένη από τον πατέρα Ανανία Κουστένη, εξαιρετική δουλειά).
    Κατά κάποιο τρόπο με πρόλαβες, έλεγα να γράψω κάτι για τον «δεσπότη Λέοντα», του οποίου είδα προχθές στη Σύνοψη ένα ωραίο μεγαλοβδομαδιάτικο τροπάριο. Είναι ο ταλαίπωρος Λέων Στ΄ο Σοφός, από τις πιο συμπαθείς μορφές αυτοκρατόρων στη βυζαντινή ιστορία (μη γελάσεις, αλλά οι δύο πιο αγαπημένοι μου είναι ο Νικηφόρος Φωκάς και ο… Ανδρόνικος Κομνηνός -ένας τέτοιος μας χρειαζόταν σήμερα…). Ελπίζω άλλη φορά, αν είμαι καλά, να γράψω για τον «δεσπότη Λέοντα» και τα όμορφα τροπάρια που μας έχει αφήσει, εννοώ τα δοξαστικά των αίνων της Κυριακής.

  2. Μάρκο Τ 15/04/2009 στο 1:01 μμ Reply

    Ένα μικρό λαθάκι να επισημάνω: Οι Ίσαυροι δεν ήταν προγενέστεροι του Ιουστινιανού (+565), αλλά πολύ μεταγενέστεροι (το 717 ανέβηκε στον θρόνο ο Λέων ο Γ΄, αν θυμάμαι). Προκάτοχοι του Ιουστινιανού Α΄ήταν ο θείος του, Ιουστίνος ο Γέρων (επειδή ήταν παπούς όταν ανέβηκε στον θρονο!) και πριν από αυτόν ο Αναστάσιος (+518), δυναμικός και αξιόλογος αυτοκράτορας.

  3. fvasileiou 15/04/2009 στο 1:37 μμ Reply

    @Μάρκο Τ
    Γράψε για τον Λέοντα, καλό είναι να υπάρχουν πληροφορίες στο δίκτυο και για αυτή την περίοδο της ιστορίας μας.

    Ο Ανδρόνικος Α΄κι εμένα μου είναι ιδιαίτερα συμπαθής. Αλλά δεν είμαι σίγουρος αν χρειαζόμαστε έναν τέτοιο ή έναν Θεοδόσιο Α΄ 😀

    Έχεις δίκιο: Ο Ζήνων ήταν Ίσαυρος, η δυναστεία των Ισαύρων ακολούθησε. Το διορθώνω.

  4. ELGRECO 16/04/2009 στο 11:44 πμ Reply

    Καλή σου μέρα Φώτη. Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο σου, εκπαιδευτικό θα λεγα αφού δε γνώριζα πολλά απο τα πιο πάνω.
    Καλή Ανάσταση να έχεις φίλε μου.

  5. Radio Marconi 16/04/2009 στο 2:50 μμ Reply

    Πολύ ενδιαφέρον!!!
    Έχω γενικά την αίσθηση πως το Βυζάντιο (και η Βυζαντινή ιστορία) έχει παίζει σπουδαιότατο ρόλο στον Ελληνισμό (και Ορθοδοξία) που δεν του καταλογίζεται και ο ρόλος του παρουσιάζεται υποβαθμισμένος γενικότερα ακόμα και στα σχολικά βιβλία. Ίσως γιατί είναι νεώτερη ιστορια? Μπορεί να κάνω και λάθος… Έχω σκοπό πάντως να διαβάσω για αυτή τη περίοδο.
    Καλή Ανάσταση να έχεις!!!

  6. fvasileiou 16/04/2009 στο 4:29 μμ Reply

    @ELGRECO

    Καλή Ανάσταση.
    Να περάσεις χαρούμενα ετούτες τις μέρες με τους αγαπημένους σου.

    @Radio Marcon

    Αν σκεφτείς πως αυτό που ονομάζουμε «Βυζάντιο» κράτησε περισσότερο από 1000 χρόνια, καταλαβαίνεις πόσο υποβαθμισμένο και περιφρονημένο είναι από την επίσημη ιδεολογία του νεοελληνικού κράτους.
    Αλλά μήπως η Ελληνιστική ή η Ρωμαϊκή περίοδος ή και το ’21 είναι περισσότερο γνωστά;
    Πραγματικά, αν θέλει κάποιος να μάθει δυο πράγματα για όλα αυτά, πρέπει να διαβάσει από μόνος του.

    Καλή Ανάσταση κι ο Θεός το καλό!

  7. vasilis 16/04/2009 στο 6:15 μμ Reply

    Γεμάτη πληροφορίες η ανάρτησή σου… Και το Βυζάντιο ένας ακόμα παρθένος χώρος για ανακαλύψεις. Καλή Ανάσταση Φώτη. Μακάρι το φετινό φως της Ανάστασης να φέρει Αγάπη και Ειρήνη στον κόσμο.

  8. Belbo 16/04/2009 στο 7:07 μμ Reply

    Φώτη,

    Εξαιρετική η ανάρτησή σου, μεγάλη μορφή ο Ρωμανός, απίστευτα υποτιμημένη βέβαια (πχ ανύπαρκτη στην εκπαίδευσή μας ενώ διδάσκονται «άλλοι και άλλοι»). Αναρωτιόμαστε όλοι πως προέκυψε η τέχνη της τουρκοκρατίας, η λαϊκή αρχιτεκτονική από «αμόρφωτους» ανθρώπους και πως γίνεται σήμερα να μολυμπάμε στην κακογουστιά, η απάντηση νομίζω ότι είναι εδώ: όταν πριν από 200 χρόνια ο μέσος Έλληνας μεγάλωνε με Ρωμανό το μελωδό και Βυζαντινή ζωγραφική σαν κομμάτι της καθημερινότητάς του και τώρα μεγαλώνει με… Βανδή και Βίση, νομίζω δεν χρειάζεται και ιδιαίτερη ανάλυση. Ημέρες που είναι όμως να μην γκρινιάζω, να είσαι καλά να μοιράζεσαι μαζί μας τέτοια κείμενα και Καλή Ανάσταση σου εύχομαι! φιλικά,

  9. μούργος 16/04/2009 στο 10:16 μμ Reply

    καλο πασχα φωτη 🙂

  10. clib 16/04/2009 στο 11:30 μμ Reply

    Ενώνω κι εγώ την φωνή μου με όσους χάρηκαν τη σημερινή σου ανάρτηση.

    Καλό Πάσχα, αγαπητέ μου!

  11. fvasileiou 17/04/2009 στο 3:16 μμ Reply

    @vasilis
    Όπως τα λες: Το Βυζάντιο παραμένει για τον σύγχρονο Έλληνα παρθένος χώρος προς ανακάλυψη.

    @Belbo
    Ακόμα έχουμε την δυνατότητα να μεγαλώσουμε με τον Ρωμανό (και τους άλλους), αφού στις εκκλησιές τα ίδια λόγια ακούγονται όπως και πριν 100, 200, 1000 χρόνια. Αυτός ο πολιτισμός, ο τρόπος ζωής είναι εκεί. Ας μετακινηθούμε κι εμείς λίγο…

    @μούργος
    @clib
    Ευχαριστώ για τις ευχές.

    Καλή Ανάσταση σε όλους!

  12. Theoprovlitos 18/04/2011 στο 8:01 μμ Reply

    Ωραιο, το Συναξαριο.
    Καλην Ανάσταση Φώτιε…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: