Φ. Ντοστογιέφσκι, Το Υπόγειο

Γραμμένες στα 1864, οι Σημειώσεις από το Υπόγειο είναι το πρώτο σημαντικό μυθιστόρημα του Φιόντορ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι μετά από την απελευθέρωσή του από το κάτεργο και θεωρείται από τους σύγχρονους κριτικούς όχι μόνο προάγγελος, αλλά και ερμηνευτικό κλειδί των μεγάλων έργων που θα ακολουθήσουν.

Και όμως, το Υπόγειο μπορεί περισσότερο από κάθε άλλο έργο του μεγάλου Ρώσου να παραπλανήσει τον ανυποψίαστο αναγνώστη. Γραμμένο σε α΄ πρόσωπο και εξομολογητικό ύφος, μπορεί να εκληφθεί ως απόσταγμα της εμπειρίας του σαραντάχρονου τότε συγγραφέα, και καρπός της τραγικής ζωής του –επιληψία, τζόγος, εξτρεμισμός, σύλληψη και καταδίκη στο κάτεργο, θάνατοι των αγαπημένων του προσώπων. Όμως το Υπόγειο απέχει πολύ από το να είναι ένα λογοτεχνικό ημερολόγιο του Ντοστογιέφσκι.

Το Υπόγειο είναι ένα έργο πολεμικής.

Δεν έχει νόημα στα πλαίσια μιας ιστολογικής ανάρτησης να αναφερθούμε στις αρχαίες διαμάχες της ρωσικής διανόησης και τα πρόσωπα, στα οποία ο Ντοστογιέφσκι επιτίθεται και παρωδεί. Εξάλλου από πολύ νωρίς, οι μελετητές του έργου του λίγη σημασία έδιναν στις συγκεκριμένες συγκυρίες. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το Υπόγειο εκφράζει αλήθειες καθολικότερες.

Στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος ο Ντοστογιέφσκι επιτίθεται με δριμύτητα σε όλα τα μεγάλα ρεύματα σκέψης και τα πνευματικά κινήματα που εισάχθηκαν και άκμασαν στη Ρωσία των μέσων του 19ου αιώνα. Από τα δηλητηριώδη βέλη του υποχθόνιου ήρωά του πλήττονται βάναυσα ο ντετερμινισμός, ο εξελικτισμός, ο ρασιοναλισμός, η ιατρική και οι φυσικές επιστήμες, και φυσικά ο σοσιαλισμός. Στην τελική, πλήττονται βάναυσα από τον υπόγειο ήρωα όλοι οι «κανονικοί» άνθρωποι, οι θεωρήσεις και οι βεβαιότητές τους.

Η πολεμική μηχανή που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας εναντίον αυτών των ιδεολογιών δεν είναι άλλος από τον ήρωά του. Ο Υποχθόνιος δεν είναι αρνητής των μοντέρνων και προοδευτικών ιδεών, αλλά θερμός θιασώτης τους –όπως υπήρξε άλλωστε και ο ίδιος ο συγγραφέας. Βέβαια ο Υποχθόνιος απέχει πολύ από το να είναι ένας από τους συνηθισμένους οπαδούς, τους  «κανονικούς ανθρώπους» που χλευάζει και ποθεί, καθώς έχει εσωτερικοποιήσει και αφομοιώσει απολύτως τις προοδευτικές ιδέες και βιώνει πλέον τις συνέπειές τους. Όπως παρατηρεί ο Joseph Frank, ο ήρωας του Υπογείου δεν είναι ένας ηθικός και ψυχολογικός χαρακτήρας, αλλά πρωτίστως είναι ένας κοινωνικός-ιδεολογικός τύπος, του οποίου η ψυχολογία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη και εξαρτώμενη από τις ιδέες που ασπάζεται και σύμφωνα με τις οποίες προσπαθεί να ζει.

Συνεπώς η πολεμική του Ντοστογιέφσκι γίνεται μέσα από τα σπλάχνα των κινημάτων και των ιδεολογιών. Ο Υποχθόνιος είναι ο καρκίνος που εμφυτεύει ο συγγραφέας στο αντίπαλο στρατόπεδο, καθώς παρουσιάζει τα αποτελέσματα που θα έχει η τυχόν επικράτησή του στην Ρωσία.

Ποιος όμως είναι ο στόχος του Ντοστογιέφσκι; Και γιατί ο ήρωάς του μισεί θανάσιμα εκείνο που λατρεύει;

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο Ντοστογιέφσκι δεν ασκεί την κριτική του εν ονόματι κάποιου άλλου ιδεολογικού χώρου. «Αν πρωτοτυπεί σε κάτι αυτή η άρνηση του σοσιαλισμού», παρατηρεί ο Κ. Παπαγιώργης, «είναι ότι δεν αντιτάσσει μια άλλη ορθολογική οργάνωση. Μια νέα μυρμηγκοφωλιά στη θέση της παλιάς».

Με άλλα λόγια, ο Ντοστογιέφσκι πολεμάει εδώ με πάθος οτιδήποτε, οποιαδήποτε ιδέα περιορίζει την ελευθερία βούλησης του ανθρώπου. Απεχθάνεται κάθε Κρυστάλλινο Παλάτι, που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα κοτέτσι, που προσφέρει ψεύτικη ασφάλεια φυλακίζοντας τον άνθρωπο. Απεχθάνεται κάθε σύστημα, ιδέα ή επιστήμη, η οποία μετατρέπει τον άνθρωπο σε πλήκτρο του πιάνου που παίζει με λογική και ρεαλισμό η εξουσία.

Γι’ αυτό η ντοστογιεφσκική κριτική του σοσιαλισμού είναι τόσο επίκαιρη σήμερα, που η «θρησκεία της αγοράς», ο νεοφιλελευθερισμός, ανενδοίαστα θυσιάζει τον άνθρωπο για να ανθίσει ένα οικονομικό σύστημα. Το Κρυστάλλινο Παλάτι της εποχής μας ονομάζεται ανάπτυξη και δεν διαφέρει σε τίποτα από το κοτέτσι του Υπογείου.

.

Από την πολεμική του Υπογείου δεν γλιτώνει ο0ύτε καν ο ίδιος ο συγγραφέας του -άλλωστε αυτό που διεκδικεί ο Υποχθόνιος είναι η απόλυτη ελευθερία, ακόμα και η ελευθερία της αυτοκαταστροφής. Το β΄ μέρος, όπου ο ήρωάς του βγαίνει στο φως και βολτάρει στην Αγία Πετρούπολη αποζητώντας την ανθρώπινη επαφή, δεν είναι παρά μια παρωδία του ρομαντικού ήρωα, ο οποίος άκμασε στην Ευρωπαϊκή και την Ρώσικη λογοτεχνία του 19ου αιώνα και ο οποίος πρωταγωνιστούσε στα πρώιμα μυθιστορήματα του ίδιου του Ντοστογιέφσκι.

Ο ρομαντικός ήρωας είναι αποκομμένος από τον κόσμο. Μια άπειρη απόσταση τον χωρίζει από τους συνανθρώπους του. Ζει περιπέτειες, δόξες, τιμές, καταστροφές και ταπεινώσεις, αλλά τίποτα από αυτά δεν τον αγγίζει πραγματικά, δεν τον αλλοιώνει, δεν τον μεταβάλει. Το εγώ του παραμένει θωρακισμένο και απρόσιτο. Η μεγαλοψυχία του, η γενναιοδωρία του, η ευγένεια και η αγαθότητά του πηγάζουν ανεξάντλητα από μέσα του και του παρέχουν την μεγαλειότητα σε καιρούς δοκιμασίας και θριάμβου.

Αυτή ακριβώς την μεγαλοσύνη και την ανωτερότητα νιώθει και ο Υποχθόνιος μέσα στο δωμάτιό του, μεταξύ οροφής και πατώματος. Συνειδητοποιεί όμως ότι αυτή η ανωτερότητα χρειάζεται και την αναγνώριση της ανθρωπότητας να υπάρξει, το βλέμμα του άλλου –αυτό είναι το δράμα του. Ή μάλλον η κωμωδία του, καθώς το β’ μέρος του Υπογείου είναι γραμμένο σε διαφορετικό ύφος από το α΄, πιο ανάλαφρο. Η κωμική του διάσταση επιτείνεται από τις συνεχείς ματαιώσεις των ρομαντικών ονειροφαντασιών του ήρωα.

Αποκορύφωση αυτής της κωμωδίας είναι το γεύμα με τους παλαιούς συμμαθητές. Εκεί ο Υποχθόνιος εισέβαλε απρόσκλητος με στόχο να τους σκλαβώσει με την ευγένεια και την εσωτερική, ρομαντική του δύναμη, αλλά κανείς δεν του δίνει σημασία. Βηματίζει επί τρεις ώρες «από το τραπέζι ίσαμε τη σόμπα και από τη σόμπα ίσαμε το τραπέζι», ενώ οι άλλοι αδιάφορα τρώνε, πίνουν, συζητούν, αγκαλιάζονται και φιλιούνται. Μόνος απέναντι στους άλλους που είναι μαζί –στο σημείο αυτό βρίσκεται η απόλυτη γελοιοποίηση του ρομαντικού ήρωα.

Η κωμωδία όμως μετατρέπεται σε πραγματική τραγωδία όταν στη συνέχεια, μανιασμένος από την απόρριψη ο Υποχθόνιος επισκέπτεται ένα πορνείο. Η σωτηρία της πόρνης, διαβάζουμε στα εγχειρίδια, αποτελούσε κοινό θέμα στην προοδευτική ρώσικη λογοτεχνία του 19ου αιώνα: Ο φωτισμένος λόγιος διδάσκοντας την λογική κάνει την ταπεινωμένη γυναίκα να αλλάξει ζωή. Η παραβολή είναι προφανής, όπως προφανής είναι και η διαστρέβλωση από τον Ντοστογιέφσκι του μύθου.

Στο πορνείο ο Υποχθόνιος βρέθηκε αντιμέτωπος με κάτι πραγματικά καλό, πραγματικά αγνό, πραγματικά όμορφο, με την «ζωντανή ζωή», όπως θα έλεγε ο ίδιος, την Λίζα, μια νεαρή πόρνη. Μόλις όμως οσμίζεται ότι εκείνη είναι πιο ευάλωτη από τον ίδιο αποφασίζει να εκδικηθεί με έναν απλό τρόπο: Γίνεται όσο πιο αποκρουστικός μπορεί για την κοπέλα. Κι όταν μετά το σεξ την βλέπει να αποτραβιέται αηδιασμένη, αποφασίζει να της επιβληθεί όχι μόνο σωματικά, αλλά και πνευματικά. Αρχίζει λοιπόν να παίζει με τα συναισθήματά της και προκαλεί την συναισθηματική της κατάρρευση.

Εδώ ο Υποχθόνιος κάνει ένα σφάλμα: Παρασυρμένος από τα ίδια τα ευγενικά του λόγια, κάνει το παραπάνω βήμα και την προσκαλεί στο σπίτι του. Εκείνη τη στιγμή του φαινόταν πρέπον, ωραίο και υψηλό, αλλά αίφνης μόλις δρασκέλισε την πόρτα του Υπογείου του και ήλθε αντιμέτωπος με την άθλια καθημερινότητά του, ένιωσε τρόμο: Αν πράγματι η Λίζα ερχόταν και τον έβλεπε σε αυτό το χάλι;

Πράγματι, όταν μετά από τρεις ημέρες η κοπέλα θα τον επισκεφθεί και θα τον αντικρίσει με την άθλια, τριμμένη ρόμπα να εξουσιάζεται από τον ίδιο του τον υπηρέτη, ο Υποχθόνιος θα καταρρεύσει και θα της ομολογήσει όλο το άθλιο σχέδιό του: Δεν ενδιαφερόταν καθόλου για την ίδια, ήθελε μόνο να ταπεινώσει και να εξευτελίσει έναν άλλον άνθρωπο για να νιώσει ανώτερος.

Η Λίζα στο σημείο αυτό βρίσκεται σε πλεονεκτικό σημείο, θα μπορούσε να το εκμεταλλευτεί και επιτύχει μια ολοκληρωτική νίκη απέναντί του. Αλλά η φτωχή κοπέλα, η ενσάρκωση της ρώσικης ψυχής, αφήνει κατά μέρος τα δικά της προβλήματα, τον δικό της εξευτελισμό, τον αγκαλιάζει και τον παρηγορεί. Ο Ντοστογιέφσκι φέρνει τον διανοούμενο / ριζοσπάστη / ρομαντικό ήρωά του αντιμέτωπο με το μεγαλείο της λαϊκής ψυχής. Αυτή είναι η ευκαιρία του, να αφήσει τον εγωκεντρισμό του στην άκρη και να ξεκινήσει μια νέα ζωή. Ο Υποχθόνιος όμως δεν μπορεί να αντέξει το γεγονός ότι ταπεινώθηκε μπροστά στη φτωχή πόρνη. Το γεγονός ότι η Λίζα τον αποδέχεται όπως είναι, δεν τον αναπαύει καθόλου. Εκείνος αποζητά την αναγνώριση των συμμαθητών του. Μόνο το δικό τους βλέμμα, εκείνων που περιφρονεί και ζηλεύει, μπορεί να τον θεραπεύσει. Η καλοσύνη της πόρνης δεν είναι παρά μια ακόμα ταπείνωση για τον ίδιο, την οποία δεν μπορεί να ανεχθεί. Έτσι, για να πετύχει την υπέρτατη νίκη, «από καθαρή κακία» δίνει στην κοπέλα ένα χαρτονόμισμα. Η Λίζα φεύγει τρέχοντας από το σπίτι του, προλαβαίνοντας όμως να αφήσει στο τραπεζάκι τα χρήματα. Είναι ενδεικτικό των ντοστογιεφσκικών σαδομαζοχιστικών σχέσεων ότι μόλις το Υποχθόνιος είδε τα χρήματα, μόλις δηλαδή διαπίστωσε ότι η Λίζα αποδείχτηκε ξανά ανώτερή του, βγήκε έξω τρέχοντας, αποζητώντας την να της φιλήσει τα πόδια και να ζητήσει συγχώρεση, αλλά εκείνη είχε χαθεί μέσα στη νύχτα.

.

Το Υπόγειο φαντάζει ζοφερό και απέλπιδο, σκοτεινή προφητεία του καιρού μας – ο Υποχθόνιος δεν μπορεί να βρει πουθενά παρηγοριά, χαρά και γαλήνη, ούτε στις ωραίες ιδέες που καταναλώνει και ασπάζεται, ούτε στον εσωτερικό του κόσμο.

Τι απομένει λοιπόν;

Η λογοτεχνική ιστορία λέει πως στο 10ο κεφάλαιο του α΄ μέρους ο Ντοστογιέφσκι πρότεινε ως διέξοδο την Ορθοδοξία, αλλά οι σχετικές αναφορές κόπηκαν από τους λογοκριτές, καθώς θεωρήθηκαν βλάσφημες και ανατρεπτικές. Ο Χριστιανισμός όμως του Ντοστογιέφσκι δεν ήταν ένα σύνολο κανόνων και δογμάτων, παρά ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει κηρυγματικά σε κανένα από τα έργα του –ούτε καν στους Καραμαζόφ– αλλά ποτίζει τις συμπεριφορές των ηρώων. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι χάθηκε η σχετική αναφορά από το Υπόγειο δεν αλλάζει και πολλά, ούτε στη στόχευση, ούτε στη σημασία, ούτε φυσικά και στη λύση που δίνει ο συγγραφέας…

————————–

Τα αποσπάσματα είναι από την μετάφραση της Κ. Μακρή, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Βιβλιογραφία:

Joseph Frank, Dostoevsky. A Writer In His Times (Princeton University Press, 2010)

W. J. Leatherbarrow, The Cambridge Companion To Dostoevskii (Cambridge University Press, 2002)

Ν. Μπερδιάγιεφ, Το πνεύμα του Ντοστογιέφσκι (Πουρνάρας, 1990)

Κωστή Παπαγιώργη, Ντοστογιέφσκι (Καστανιώτης, 1990)

Advertisements

Tagged: , ,

21 thoughts on “Φ. Ντοστογιέφσκι, Το Υπόγειο

  1. Stazybο Hοrn 22/10/2011 στο 9:18 μμ Reply

  2. Pasaenas 22/10/2011 στο 11:44 μμ Reply

    Η αλήθεια, εάν υπάρχει, γράφτηκε στο α’ μέρος του Υπογείου. Μέσα σε 30 σελίδες το πολύ. Στην πρωτοπορία έκανε ένα διάστημα 0,99 Ευρώ και σκεφτόμουν πόσο ειρωνικό να κοστίζει τόσο λίγο ενώ όλοι τη ψάχνουν! Εξαιρετικό το κείμενό σου.

    • fvasileiou 23/10/2011 στο 11:51 πμ Reply

      Όσο κι αν το δεύτερο μέρος μοιάζει αποκομμένο από το πρώτο, νομίζω ότι αν δεν υπήρχε, αυτή η «διατριβή περί μίσους και δολιότητας» θα έμενε μισή. Είναι ένα αριστούργημα σαδομαζοχισμού και αθεμιτουργίας.

      Γι’ αυτό μ’ αρέσει τόσο πολύ η κλασική λογοτεχνία: Είναι σπουδαία, συναρπαστική και… φτηνή 🙂

  3. Siglitiki 23/10/2011 στο 6:03 πμ Reply

    Εξαιρετικό! Ευχαριστούμε που στις δύσκολες αυτές ημέρες, βρίσκουμε μια «όαση να πιούμε νερό».

    • fvasileiou 23/10/2011 στο 11:48 πμ Reply

      Ο καθείς και τα όπλα του, που λέει κι ο ποιητής…

  4. Belbo 23/10/2011 στο 10:25 μμ Reply

    Φοβερό το κείμενο Φώτη, πολλά μπράβο! Νομίζω στο τέλος τα λέει όλα: η σχέση του Ντοστογιέφσκι με τα πράγματα και τις ιδέες ήταν βιωματική, απέφευγε το αγαπημένο σπορ και πολλών συγχρόνων μας γνωστό και σαν «intellectual masturbation», αυτή η αλήθεια νομίζω μας συναρπάζει (μαζί με το πάθος του για τη ζωή!), φιλικά,

  5. γρηγόρης στ. 25/10/2011 στο 8:38 πμ Reply

    Καταπληκτικός μάστορας, Φώτη!
    Μεγάλο κεφάλαιο για συζήτηση ο ιδεολογικός αρνητισμός [ή και μηδενισμός για άλλους] του Ντοστογιέφσκι στο πλαίσιο της εποχής του, αλλά και το απελευθερωτικό πρόταγμα, όπως διαμόρφωνεται συνολικά στο έργο του. Όσο για το χριστιανισμό και την ορθοδοξία του, νομίζω δε χωρά στα μέτρα που θέλουν να τον φέρουν «ορισμένοι», γιατί επιμένει ακριβώς στη βιωματική προσέγγιση.

    • Siglitiki 25/10/2011 στο 8:58 πμ Reply

      «…δε χωρά στα μέτρα που θέλουν να τον φέρουν “ορισμένοι”..». Με συγχωρείτε αλλά δεν το κατανοώ αυτό.
      Ήταν ή δεν ήταν Χριστιανός Ορθόδοξος ο Φ. Ντοστογιέφσκι;;; Ξέρουμε όλοι ότι ήταν. Η Ορθοδοξία ούτως ή
      άλλως είναι Βίωμα. Έτσι λοιπόν βίωνε και μας το έγραψε μέσα από τα αξεπέραστα γραπτά του. Τώρα αν δεν
      μπορείτε να δεχτείτε έτσι απλά, όπως ο ίδιος θα ήθελε, τότε πρέπει να ερευνήσετε και την ΜΥΣΤΙΚΗ Ορθοδοξία
      για να εντρυφήσετε ακόμη περισσότερο στον μέγιστο Ντοστογιέφσκι.

      • fvasileiou 25/10/2011 στο 1:00 μμ Reply

        Δεν αρνείται κανείς ότι ήταν Ορθόδοξος Χριστιανός ο Ντοστογιέφσκι. Αλλά δεν ήταν ο μέσος Χριστιανός ούτε της εποχής του, ούτε της σημερινής εποχής κι αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με το γεγονός ότι εντρύφησε στην μυστική θεολογία.

    • fvasileiou 25/10/2011 στο 1:04 μμ Reply

      Ο Ντοστογιέφσκι δεν έβαζε σε τίποτα μέτρο. Έφερνε τα πράγματα (τις ιδέες, την πίστη) στα άκρα και διερευνούσε τις συνέπειές τους.
      Από κει και πέρα, ένα είναι βέβαιο:
      Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο 🙂

  6. Siglitiki 25/10/2011 στο 1:22 μμ Reply

    Δεν ξέρω ποιός είναι ο μέσος Χριστιανός τότε και σήμερα κατ’ εσάς, αλλά για μένα Χριστιανός είναι αυτός που ερευνά,
    εμβαθύνει στην μυστική θεολογία και έχει πυξίδα της ζωής του το Ορθόδοξο Δόγμα χωρίς να ξεφεύγει με τους
    πεπερασμένους λογισμούς του ούτε πόντο. Και το μέτρο αυτό το είχε ο συγγραφέας.
    Όποιος δεν βάζει μέτρο τους Αγίους ασκούμενους Εκκλησιαστικούς Πατέρες που μαρτύρησαν και βίαζαν τον
    εαυτό τους για τα μεγάλα ύψη της ουράνιας κατάστσασης και ακούειτους δικόυς του λογισμούς τότε ευκόλως
    θα φύγει από το μέτρο και θα εκτροχιαστεί. Ο Φ. Ντοστογιέφσκι, το ήξερε πολύ καλά αυτό και δεν έφευγε από το
    μέτρο του δόγματος. Ευχαριστώ.

    • fvasileiou 25/10/2011 στο 1:32 μμ Reply

      Και μόνο το γεγονός ότι οι σχετικές αναφορές που γινόταν στο Υπόγειο λογοκρίθηκαν, καθώς θεωρήθηκαν βλάσφημες και ανατρεπτικές, δείχνει ότι ο Χριστιανισμός του Ντοστογιέφσκι απείχε από του μέσου Ρώσου της εποχής του…

      • γρηγόρης στ. 25/10/2011 στο 2:08 μμ Reply

        Αγαπητή Συγκλητική, αυτό ακριβώς δεν ήταν ο Ντοστογιέφσκι, άνθρωπος του δόγματος, ούτε θεωρήθηκε ποτέ θεματοφύλακας του δόγματος.
        Όσο για τους «ορισμένους» είναι αυτοί που από τον Ντοστογιέβσκι έχουν διαβάσει μόνο τα αποσπάσματα για τον Μέγα Ιεροξεταστή και θεωρούν πως αυτό το κομμάτι, φυσικά απομονωμένο,αποτελεί κριτική αποκλειστικά και μόνο του παπικού κατεστημένου.
        Πολύ ευχαρίστως να δούμε τις αναφορές και τις επιδράσεις που δέχτηκε από τους Μυστικούς της Ορθόδοξης Παράδοσης, αλλά αυτές είναι κατοπινές, γιατί εμβάθυνε αρχικά στον Χριστιανισμό με μόνο ανάγνωσμα τη Καινή Διαθήκη στις φυλακές του Όμσκ.
        Από την άλλη κι ο Μπερντιάεφ για αυτούς τους «ορισμένους» είναι χριστιανός ορθόδοξος φιλόσοφος όταν ασκεί κριτική στον μαρξισμό, αλλά θεοσοφιστής, όταν επεκτείνεται παραπέρα, σε κείνα τα ίδια χωράφια, για τα οποία μιλούσε κι ο Ντοστογιέφσκι και αποσιωπούν εντελώς την κριτική του στον αστισμό.

  7. Tommi 03/02/2012 στο 11:01 μμ Reply

    Δεν έχω διαβάσει καθόλου Ντοστογιέφσκι, παρόλο που έχω στο σπίτι μου το ‘Έγκλημα και τιμωρία». Γνωρίζει κάποιος σε ποια βιβλιοπωλεία κυκλοφορεί το υπόγειο;;

    • fvasileiou 04/02/2012 στο 1:07 πμ Reply

      Δεν είναι σπάνιο βιβλίο και θα το βρεις σε όλα τα στοιχειωδώς ενημερωμένα βιβλιοπωλεία.

      • Tommi 04/02/2012 στο 7:38 μμ Reply

        Ευχαριστώ. Ελπίζω να ξεκινήσω κάποια στιγμή να διαβάζω Ντοστογιέφσκι.

  8. Ioulia Karali 28/03/2013 στο 10:52 μμ Reply

    Ευχαριστώ να πω μόνο ήθελα… Το υπόγειο δεν το έχω διαβάσει, μα μετά απ’αυτό το κείμενό θέλω πολύ να το βρω… Ειλικρινά με ξάφνιασε το πόσο επίκαιρο είναι!

  9. Fairytalesman 17/05/2013 στο 1:27 πμ Reply

    Θα ήθελα να παραθέσω ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο »Το υπόγειο» χωρίς να το έχω διαβάσει, απλά το βρήκα γραμμένο σε ένα άλλο βιβλίο — και αποτελεί μια βάναυση επίθεση στον καταναλωτισμό, στην απληστία και το ανικανοποίητο του ανθρώπου: »Δώστε του όλες τις οικονομικές ικανοποιήσεις, για να μην έχει τι άλλο να κάνει παρά να κοιμάται, να καταβροχθίζει μπριός και να πασχίζει να επιμηκύνει την παγκόσμια ιστορία, παραφορτώστε τον με όλα τα αγαθά της γης και βυθίστε τον στην ευτυχία μέχρι τις ρίζες των μαλλιών του:μικρές μπουρμπουλήθρες θα σκάζουν στην επιφάνεια αυτής της ευτυχίας, όπως στην επιφάνεια του νερού.» Συγκλονιστικό πραγματικά.

    • fvasileiou 20/05/2013 στο 6:59 μμ Reply

      Είναι συγκλονιστικό βιβλίο – με την πρώτη ευκαιρία, διάβασέ το

  10. Ντοστογιέφσκι, Υπόγειο 03/05/2015 στο 11:36 μμ Reply

    […] σοσιαλισμός Φ. Ντοστογιέφσκι, Το υπόγειο, https://fvasileiou.wordpress.com/2011/10/22/notes-from-the-underground/, με αναφορές στη παρακάτω βιβλιογραφία: Joseph Frank, Dostoevsky, […]

  11. Dimitris 12/11/2016 στο 7:49 πμ Reply

    Πολύ καλό το κείμενό σου. Μπράβο με βοήθησε πολύ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: