Δυο λόγια περί ιδιωτικότητας στην Ύστερη Αρχαιότητα

Στον φίλο Πάνο Κ.

Το Ευαγγέλιο της Κυριακής της Τυρινής είναι ένα απόσπασμα από την Επί Όρους Ομιλία, όπου υπάρχει και η εξής ενδιαφέρουσα εντολή:

σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπόν σου νίψαι, 18 ὅπως μὴ φανῇς τοῖς ἀνθρώποις νηστεύων, ἀλλὰ τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ

Αυτή η μικρή φράση, η οποία διέρχεται από τα αυτιά του σημερινού ακροατή μάλλον αδιάφορα, συνέβαλε στη δημιουργία της νεώτερης αντίληψης περί ιδιωτικής ζωής, η οποία άρχισε να διαμορφώνεται κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.

Όπως ξέρουμε, η αγορά βρισκόταν στο κέντρο της ζωής του ανθρώπου της Κλασικής εποχής. Η έννοια της ιδιωτικότητας ουσιαστικά δεν υφίστατο στην αρχαία πόλη – δεν είναι τυχαίο ότι στην αρχαία τραγωδία ακόμα και οι πιο ιδιωτικές στιγμές των ηρώων, η συνομιλία δύο συζύγων για παράδειγμα, εκτυλίσσονται όχι μέσα σε κλειστά δωμάτια, αλλά δημόσια, ενώπιον του χορού, ο οποίος παρεμβαίνει και σχολιάζει. Στο ρωμαϊκό δίκαιο υπάρχει διάκριση ανάμεσα στα Res publica και τα Res privata, αλλά αφορά την ιδιοκτησία και όχι την ιδιωτική ζωή, όπως εμείς την εννοούμε σήμερα. Αυτή άρχισε να διαμορφώνεται κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.

Έτσι, εκείνο που επικρίνει ο Ιησούς, το να επιδεικνύεις στην κοινότητα τι κάνεις και τι δεν κάνεις, εν προκειμένω νηστεία, δηλαδή τη σχέση με τον Θεό, ήταν το σύνηθες, το κανονικό στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο, ενώ εκείνο που προτείνει, μια εσωτερική ζωή κρυφή από τους άλλους, απρόσβλητη και θωρακισμένη από την κοινωνία, η οποία αφορά μόνο τον άνθρωπο και τον Θεό, χωρίς την διαμεσολάβηση της κοινότητας, ήταν κάτι το συγκλονιστικά καινούργιο. Κι όπως όλες οι πολύ καινούργιες ιδέες, δεν μίλησε αμέσως στις ψυχές των ανθρώπων, αλλά χρειάστηκε να περάσει χρόνος και να βρεθεί το κατάλληλο έδαφος.

Μετά το 240 μΧ ο Ελληνορωμαϊκός κόσμος βίωσε μια μεγάλη κρίση, η οποία απείλησε την ίδια ύπαρξή του. Η κοινωνία αυτή όμως είχε τις απαιτούμενες αντοχές, βρήκε τις εσωτερικές δυνάμεις και εν τέλει διασώθηκε. Σε πολιτικό επίπεδο η σωτηρία αυτή συντελέστηκε χάρη στη στρατιωτική επανάσταση του τέλους του 3ου αιώνα, η οποία παραμέρισε την παλαιά, συντηρητική αριστοκρατία, που διοικούσε μέχρι τότε την Αυτοκρατορία και ανέδειξε νέες κοινωνικές δυνάμεις. Ο Peter Brown παρατηρεί ότι «σπάνια μια κοινωνία βάλθηκε να αποκόψει με τέτοια αποφασιστικότητα τα νεκρωμένα μέλη της άρχουσας τάξης της» -αλλά γι’ αυτό μια άλλη φορά ίσως.

Σε πνευματικό επίπεδο, η σωτηρία συντελέστηκε με έναν ριζικό επαναπροσδιορισμό των αξιών και των προτεραιοτήτων της ζωής, η οποία εκφράστηκε με την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Σε αυτό, το πνευματικό επίπεδο, μια από τις μεγάλες αλλαγές που συντελέστηκαν στις συνειδήσεις των ανθρώπων είναι και η διαμόρφωση μιας νέας αντίληψης περί ιδιωτικότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι, ενώ κατά την προηγούμενη περίοδο χτίζονταν δημόσια κτήρια (το Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού είναι ένα καλό παράδειγμα), από το τέλος του 3ου αιώνα στις πόλεις και την επαρχία της Αυτοκρατορίας ξεφυτρώνουν πολυτελή ιδιωτικά μέγαρα, βίλες και εξοχικές κατοικίες.

Αυτή η νέα αντίληψη περί ιδιωτικού χώρου αποτυπώθηκε και στη λογοτεχνία της εποχής και ιδιαίτερα στις Χριστιανικές αφηγηματικές βιογραφίες, τα έργα που μας είναι γνωστά ως Βίοι Αγίων, σαν διπλή ζωή.

Κατά κανόνα, οι άγιοι της Ύστερης Αρχαιότητας διάγουν μια έντονη ιδιωτική ζωή, αθέατη στην κοινότητα, παράλληλη με την δημόσια. Με άλλα λόγια, διαθέτουν και μια κρυφή ταυτότητα πέρα από την δημόσια εικόνα τους. Αυτό σε ένα πρώτο επίπεδο σημαίνει ότι η βιογραφία παύει να είναι η αφήγηση της δημόσιας δράσης ενός ήρωα, αλλά καταπιάνεται ακόμα και με τις πλέον ιδιωτικές στιγμές της ζωής του· εξελίσσεται εν τέλει σε ένα δράμα δωματίου.

Ακόμα πιο ενδιαφέρον όμως είναι το γεγονός ότι η διπλή ζωή του Χριστιανού ήρωα, η δημόσια και η ιδιωτική, γίνεται το όχημα για να επαναπροσδιοριστούν ή για να εκλαϊκευτούν και μάλιστα με ριζικό τρόπο, παραδοσιακές αξίες, αρχές και αντιλήψεις, όπως η αυθεντία της εξουσίας, η οικογένεια, οι διαπροσωπικές σχέσεις, η έννοια της ιερότητας, ακόμα-ακόμα και αυτή η αντίληψη περί φύλου!

Ο Βίος της οσίας Μακρίνας, που συνέγραψε ο αδελφός της Γρηγόριος Νύσσης, είναι ένα λαμπρό τέτοιο παράδειγμα. Εκεί τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται – τα πάντα έχουν διπλό (τουλάχιστον) νόημα. Έτσι η ηρωίδα είναι για τον κόσμο χήρα, ενώ μυστικά είναι ασκήτρια και μάλιστα παρθένα, είναι μαθήτρια και ταυτόχρονα πνευματικός οδηγός της μητέρας της, αδελφή και μητέρα για τα αδέλφια της, κυρία και συνάδελφος των υπηρετών της και πάνω απ’ όλα, μια ανδρεία γυναίκα. Αν εξωτερικά ο οίκος τους φαίνεται σαν ένα συνηθισμένο υποστατικό της εποχής, με τα παιδιά, τους δούλους και τα προστατευόμενα μέλη, από μέσα είναι μία αυτοσχέδια μονή, όπου δεν υπάρχει ελεύθερος και δούλος, αλλά που ακόμα και η ίδια η κυρία του σπιτιού, είναι ντυμένη με ράκη κάνει χειρωνακτικές εργασίες και κοιμάται σε μια κουρελού.

Ο Βίος του Συμεών του Σαλού, γραμμένος από τον Λεόντιο Νεαπόλεως σχεδόν δυο αιώνες αργότερα, είναι ένα ακόμα χαρακτηριστικό –και αναμφίβολα, πιο διασκεδαστικό– παράδειγμα.

Η ιστορία ξεκινά συμβατικά, περιγράφοντας την ιστορία δυο νεαρών της εποχής του Ιουστινιανού που αποφασίζουν να αφήσουν τον κόσμο και να ασπαστούν τον μοναχισμό. Αρχικά καταφεύγουν στη μονή του αββά Γερασίμου, στην έρημο του Ιορδάνη, και αργότερα αποσύρονται στην έρημο. Εκεί θα ζήσουν για 20 χρόνια με τον συνήθη τρόπο που ζούσαν οι αναχωρητές και οι αββάδες της εποχής, κάποια στιγμή όμως ο Συμεών θα ανακοινώσει στον συμμοναστή του ότι θα φεύγει για να εμπαίξει τον κόσμο.

Μετά από μια σύντομη επίσκεψη στους Αγίους Τόπους, πηγαίνει στην Έμεσα, όπου διαδραματίζεται το συναρπαστικό, δεύτερο μέρος του Βίου. Από την μνημειώδη είσοδό του (σέρνοντας ένα ψόφιο σκυλί ενώ οι πιτσιρικάδες τρέχουν από πίσω του και τον ξυλοκοπούν φωνάζοντας: Ἐ, ἀββᾶς μωρός), μέχρι τον θάνατό του ο Συμεών πρωταγωνιστεί σε μια σειρά από σκανδαλιστικά περιστατικά, που τον φέρνουν αντιμέτωπο με τα θέσμια και τους ανθρώπους μιας ελληνορωμαϊκής πόλης του τέλους της αρχαιότητας και συνήθως καταλήγουν στο ξυλοφόρτωμά του. Για παράδειγμα, μια Κυριακή ανέβηκε στον άμβωνα και πετούσε καρύδια στις γυναίκες, με αποτέλεσμα να διακοπεί η Θεία Λειτουργία. Κι ακόμα έπαιζε μουσική, τραγουδούσε και χόρευε στους δρόμους, συναναστρεφόταν πόρνες και αλλόθρησκους, φιλούσε τις υπηρέτριες των πλουσίων, σύχναζε στο θέατρο και την αγορά, στα καπηλειά και τις ταβέρνες, έκανε στη μέση του δρόμου την ανάγκη του –ο δημόσιος βίος του, δηλαδή, όχι μόνο δεν δήλωνε κάποια ιερότητα ή πνευματικότητα, αλλά μάλλον ακροβατούσε ανάμεσα στην ακολασία, την τρέλα και την ξεδιαντροπιά. Εσωτερικά βέβαια ο Σαλός διατηρούσε ακέραια την οσιότητά του, απρόσιτη στο βλέμμα των πολλών. Αυτοί κατάφεραν να την διακρίνουν μόνο μετά τον θάνατό του. Όταν πλέον πέθανε, όλοι οι πολίτες της Έμεσας σαν να ξύπνησαν από βαθύ λήθαργο, συνειδητοποίησαν την αγιότητα του Συμεών και τι προσπαθούσε να πετύχει με τη σαλή συμπεριφορά του…

Advertisements

Tagged: , , , , , ,

4 thoughts on “Δυο λόγια περί ιδιωτικότητας στην Ύστερη Αρχαιότητα

  1. Orestios 26/02/2012 στο 1:51 μμ Reply

    Πολύ ωραίο Φώτη

  2. Βασιλική 26/02/2012 στο 2:28 μμ Reply

    Κι από μένα, εξαιρετικό Φώτη!
    …είτε με αφιέρωση, είτε χωρίς…

  3. Δύτης των νιπτήρων 26/02/2012 στο 6:53 μμ Reply

    Πολύ ενδιαφέρον, θα το ξαναδιαβάσω με προσοχή από Τρίτη.
    Αυτό φαντάζομαι, το έχεις υπόψη σου: http://www.amazon.fr/Histoire-vie-priv%C3%A9e-LEmpire-romain/dp/2020364174

  4. Βασιλική 26/02/2012 στο 11:18 μμ Reply

    διόρθωση στην διεύθυνση της ιστοσελίδας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: