Monthly Archives: Σεπτεμβρίου 2014

39

Δεν στεναχωριέμαι που μεγαλώνω. Δεν καταθλίβομαι. Εντάξει, τα πρωινά που κοιτάζομαι στον καθρέφτη και βλέπω τις άσπρες τρίχες στα μαλλιά και τα γένια μου αιφνιδιάζομαι· αναρωτιέμαι πώς βρέθηκαν εκεί, πού βρίσκομαι εγώ –αλλά μέχρι εκεί. Νίβομαι, τακτοποιώ τα μαλλιά μου και ξεκινώ την μέρα μου.

Κατανοώ απολύτως τους φίλους που τους πιάνει κρίση παραμονές γενεθλίων ή κάθε φορά που συνειδητοποιούν ότι φθάσαμε στην ηλικία των γονιών μας –αλλά δεν μού ‘χει τύχει. Ο όποιος πανικός, που με πιάνει, δεν έχει σχέση με τον χρόνο καθεαυτόν, αλλά με τον τρόπο που τον διαχειρίζομαι. Όπως πριν από ενάμιση χρόνο που ένιωθα ότι το μυαλό μου μετατρεπόταν σε χυλό και νέκρωνε η όποια δημιουργικότητά μου. Όμως γι’ αυτό η λύση ήταν απλή μέσα στην δυσκολία της: Αλλαγή εργασίας.

Όχι, νιώθω άνετα εδώ που είμαι, έτσι όπως είμαι. Δεν θέλω να γυρίσω πίσω. Δεν νοσταλγώ. Δεν θέλω να ξαναγίνω 20, 25 ή 30.

 

Είχα ευτυχισμένα παιδικά χρόνια. Κλασική ελληνική οικογένεια, γονείς, παππούδες, αδέλφια, θείοι, ξαδέλφια, γιορτινές συγκεντρώσεις, βαβούρα, λογομαχίες για τα πολιτικά ή το ποδόσφαιρο (ενίοτε και για το μπάσκετ!), επισκέψεις και ύπνος στρωματσάδα γιατί χίλιοι καλοί χωράνε, ασπρόμαυρη τηλεόραση και δίσκοι 33 στροφών στο σκρίνιο. Τα σκέφτομαι καμιά φορά. Προσπαθώ να μας δω με τα τωρινά μου μάτια· να καταλάβω. Βλέπετε, ό,τι μύθο ή εμμονή έχω μέσα μου, τότε φυτεύτηκε.

Αντιθέτως, δεν σκέφτομαι καθόλου το σχολείο, τα φροντιστήρια, τα Πανεπιστήμια –την εποχή που ο σπόρος φύτρωσε, θα έλεγε κάποιος. Όχι ότι ήταν άσχημα –φίλοι, συμμαθητές, κορίτσια, βόλτες, «φάσεις», ξενύχτια, διαβάσματα, ωραία γενικά κι ανάλαφρα, απλώς σήμερα δεν μου λένε τίποτα. Ίσως φταίει το εκπαιδευτικό σύστημα, που ρίχνει βαριά την σκιά του σε όλα εκείνα τα χρόνια: Η ένταξη σε έναν μηχανισμό, που είχε κάτι από γραφειοκρατία, κάτι από στρατωνισμό, κάτι από εξουσιαστική επιβολή, κι απαιτούσε προσαρμογή κι υπακοή μ’ ενοχλούσε· με πετούσε εκτός –ακόμα δηλαδή με πετάει. Δεν αντέχω τα συστήματα και τα γρανάζια τους, τις κλειστές πόρτες, την ιεραρχία που δεν στηρίζεται πουθενά αλλού παρά στον παραλογισμό της δύναμης. Φεύγω.

Κι έπειτα ακολούθησε μια περίοδος αναζήτησης –που κι αυτή είχε τα ωραία της, αλλά εγώ έμοιαζα με τυφλό που κινείται σε χώρο που δεν ξέρει: πήγαινα ψηλαφώντας πότε εδώ, πότε εκεί, χωρίς πρόγραμμα και στόχους. Μετά τα τριαντατόσα βρήκα έναν δρόμο που μπορώ κουτσά-στραβά να περπατήσω νιώθοντας ότι δεν προδίδω τον εαυτό μου και δεν χάνω την αξιοπρέπεια και τον αυτοσεβασμό μου. Κι αυτόν ακολουθώ.

 

Τριανταεννιά.

Αναγνωρίζω πάνω μου τα χούγια του πατέρα μου και στ’ ανίψια μου (παιδιά δεν έχω) κάποια δικά μου χαρακτηριστικά. Παράξενο. Βλέπω την ζωή να σχηματίζει σιγά-σιγά έναν κύκλο. Έναν κύκλο που κάποτε θα ολοκληρωθεί και θα με κλείσει μέσα του.

Και μετά;

Εδώ σε θέλω κάβουρα…

Το καλοκαίρι βρήκα έναν παλιό μου δάσκαλο, που πατάει πλέον τα 75. Πάνω στην κουβέντα μου είπε ότι σκέφτεται συχνά ότι ο θάνατος είναι κοντά πλέον. Το είπε αυτό μορφάζοντας παράξενα. Εγώ τον κοιτούσα επίμονα, προσπαθώντας κάτι να μάθω από την εμπειρία του, αλλά εκείνος τραβούσε τα χείλη δείχνοντας ζόρι. Σκέφτηκα πως με την ιδέα του θανάτου ο άνθρωπος μπορεί να συμβιβαστεί. Προσοχή: Δεν εννοώ να το λέει «όλοι θα πεθάνουμε» ή να αστειεύεται ή άλλες τέτοιες εφηβικές συμπεριφορές, που ξορκίζουν τον φόβο, αλλά να συνειδητοποιήσει με κάθε μόριο του εαυτού του ότι κάποια στιγμή θα πεθάνει. Αυτό, όσο επίπονο κι αν είναι, μπορούν κάποιοι να το επιτύχουν. Εκείνο όμως που μου φαίνεται αδύνατο είναι να συνειδητοποιήσει κανείς ότι θα πάψει να υπάρχει, θα σβήσει, θα εξαφανιστεί, θα γίνει τίποτα. Ο νους δεν μπορεί να φτάσει εκεί· ο θάνατος είναι ένα αδιαπέραστο τείχος. Το τίποτα μας ξεπερνάει κι αυτό είναι το σημείο που γεννιέται η θρησκεία, η τέχνη, η ταυτότητα –ό,τι συγκροτεί τον άνθρωπο.

 

Έχω γενέθλια σήμερα, μπαίνω στα 39, και το βράδυ θα βγούμε με φίλους να το γιορτάσουμε. Για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω τι ακριβώς γιορτάζουμε, αλλά «είθισται», και μ’ αρέσει που θα είμαι με ανθρώπους που εκτιμώ, αγαπώ και περνάω καλά μαζί τους, οπότε δεν το πολυψάχνω. Στο κάτω-κάτω της γραφής, οι ανοιχτοί λογαριασμοί μας με τον χρόνο, που είναι ανοιχτοί λογαριασμοί με τους εαυτούς μας, δεν θα κλείσουν σ’ ένα βράδυ. Θα μένουν ανοιχτοί, σαν πληγές, σαν πηγάδια, για ν’ αντλούμε από μέσα τους έμπνευση και φώτιση.

Advertisements

Δέκα βιβλία

Οι λίστες που αραδιάζουν αγαπημένα ή μισητά βιβλία, τραγούδια, ταινίες, συγγραφείς, συνήθειες, τόπους, φαγητά, θέτουν όριο στη μνήμη, την φαντασία, την επιθυμία· ακρωτηριάζουν την ελευθερία μας σε μια σειρά επιλογών. Και οι αξιολογήσεις, ειδικά των πραγμάτων που έγραψαν μέσα μας, φανερώνουν αφέλεια και είναι περιορισμένης αξίας, καθώς μετράνε μόνο εκείνο που έχουμε πρόχειρο στην μνήμη και την συνείδηση, αφήνοντας εκτός του πεδίο που κατεξοχήν παίζεται μπάλα, το ασυνείδητο.

Κι όμως παραμένουν χρήσιμες, γιατί μας κινητοποιούν να ξαναδούμε τον εαυτό μας. Μας εξαναγκάζουν να τον δείξουμε –ή τουλάχιστον να δείξουμε μια εκδοχή του, εκείνη που νομίζουμε ότι μεταδίδουμε ή την άλλη, που θα θέλαμε να είμαστε ή και κάποια άλλη.

Κάπως έτσι αποφάσισα να αραδιάσω 10 βιβλία στο facebook, όταν φίλοι με προκάλεσαν.

Υπήρχε βεβαίως ένα βασικό πρόβλημα:

Το παιχνίδι απαιτούσε 10 βιβλία που με επηρέασαν, αλλά δεν προσδιόριζε το πότε και το πού. Όταν ήμουν παιδί; Έφηβος; Ενήλικος; Τώρα; Ή μήπως ως επιστήμονα; Σαν συγγραφέα; Εραστή;

Το κούρασα πολύ, όπως βλέπετε. Και, φυσικό ήταν, κουράστηκα κι ο ίδιος. Οπότε κατέφυγα στην πιο προφανή απάντηση:

Μέτρησα 10 βιβλία (δηλαδή 11), που με σφράγισαν ως νεαρό άνδρα, που έψαχνε τον εαυτό του. Είναι εκείνα που, νομίζω, με χάραξαν βαθύτερα κι ευθύνονται, ως ένα βαθμό, για τις ιδέες, τις ιδιοτροπίες, τις επιλογές μου, προσωπικές, επιστημονικές, συγγραφικές ή άλλες. Τα παραθέτω λοιπόν κι εδώ, προσθέτοντας και δυο κουβέντες για το καθένα. Η σειρά είναι τυχαία.

1. Ray Monk: Λούντβιχ Βιτγκενστάιν. Το χρέος της μεγαλοφυΐας (Scripta 1998)
Η φιλοσοφία, για να έχει κάποιο νόημα, δεν πρέπει να είναι μια στεγνή περιδιάβαση στον χώρο των ιδεών, ούτε αποφάνσεις κι απόψεις –χώρος ειδικά γι’ αυτές τις τελευταίες είναι το καφενείο. Φιλοσοφία είναι πρώτα και πάνω απ’ όλα τρόπος, παράδειγμα ζωής. Υπ’ αυτή την έννοια, το σημαντικότερο έργο του Wittgenstein είναι ο ίδιος του ο βίος και το βιβλίο του Monk το καλλίτερο βοήθημα για να τον γνωρίσει και να τον κατανοήσει κάποιος

2. Χρήστος Γιανναράς: Το πρόσωπο και ο έρως (Δόμος 1992)
Υπάρχει ο Γιανναράς των επιφυλλίδων και ο Γιανναράς της φιλοσοφίας (της φιλοκαλίας μάλλον), όπως υπάρχει και η Εκκλησία των αποκλήρων και του μανικού έρωτα κι άλλη της κανονικότητας και του κυβερνητισμού. Δεν χρειάστηκε ιδιαίτερος κόπος για να επιλέξω…

3. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Διηγήματα (Δόμος)
Η γλυκιά πατρίδα που νοσταλγούμε, το παρόν που δυσφορούμε, ο παράδεισος που αποβλέπουμε, χώρεσαν στους πέντε τόμους των Απάντων που επιμελήθηκε ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος.

4. Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού (Guttenberg 2004)
Χρησιμοποιώντας την αρχαία βιβλική ιστορία για το πανέμορφο παλικάρι που πουλήθηκε σαν σκλάβος από τα φθονερά αδέλφια του, ο Μαν μιλάει για τον καιρό του, την πατρίδα του, και την μοίρα του κόσμου, που είναι φυσικά και δική μας μοίρα. Μας διδάσκει δε πως η ζωή, όπως και οι ιστορίες, κυλάνε αέναα χρησιμοποιώντας τα ίδια πάνω-κάτω μονοπάτια.

5. Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα
Οφείλω να ομολογήσω ότι σήμερα με έλκουν πιο πολύ τα ημερολόγια και οι αλληλογραφίες του Σεφέρη. Αλλά η πρώτη, η καθοριστική επαφή έγινε φυσικά μέσα από τα ποιήματά του. Είναι ο ποιητής που πέρα από ατμόσφαιρες, ωραιολογίες και ιδέες, είδε και μίλησε για την μοίρα αυτού του τόπου και των ανθρώπων του.

6. Κωστής Παπαγιώργης: Αλέξανδρος Αδαμαντίου Εμμανουήλ (Καστανιώτης 1997)
Βλέποντας το τώρα, καταλαβαίνω ότι στο βιβλίο αυτό συναντιούνται δυο από τους πιο ανοικονόμητους συγγραφείς μας. Φυγάνθρωποι, πότες, και νοσταλγοί, δύσκολα χωράγανε κι ανέχονταν ακόμα κι εκείνο που αγαπούσαν.

7. Φιοντόρ Ντοστογιέβσκη, Αδελφοί Καραμαζόφ (Γκοβόστης)
Τέσσερα αδέλφια, δυο πατέρες, μια πατροκτονία –αυτό που στα χέρια οποιουδήποτε άλλου συγγραφέα θα ήταν ένα οικογενειακό μελόδραμα, ο Ντοστογιέβσκη το αναγάγει σε αρχετυπικό μύθο και προφητεία για το παρόν και το μέλλον του λαού του και του ανθρώπου γενικότερα.

8. Διονύσιος Σολωμός, Η γυναίκα της Ζάκυθος
Αν ο Ντοστογιέβσκη βλέπει την μοχθηρία στον άνδρα (πχ ο Σμερντιάκοβ Καραμαζόφ), ο Σολωμός την τοποθετεί σε μια γυναίκα, εφιαλτικά οικεία και σήμερα.

9. Ernest Hemingway: Άντρες χωρίς γυναίκες
Μινιμαλιστική αφήγηση, εξαιρετικοί διάλογοι, σαρκαστικό χιούμορ, συμβολισμός που δεν ακυρώνει τον ρεαλισμό αλλά τον ενισχύει. Κι όπως και στα άλλα βιβλία του, ο Hemingway δεν κρίνει και δεν εξηγεί, δεν αναλύει τους ήρωές του και τις πράξεις του, τα λόγια του. Τους παραδίδει γυμνούς, αυτούσιους στον αναγνώστη για να τους κρίνει και να τους ερμηνεύσει σύμφωνα με την διάθεσή του, τις ιδέες του, τα πιστεύω του –τα έχω ξαναγράψει

10. James Ellroy, Η Μαύρη Ντάλια (Άγρα 1996)
Ο Ελρόι είναι ίσως ο σημαντικότερος αμερικανός συγγραφέας σήμερα και το συγκεκριμένο βιβλίο ένα από τα αριστουργήματά του. Ευτύχησε να έχει και καλό μεταφραστή…

11. Νίκος Γκάτσος, Φύσα αεράκι φύσα με μη χαμηλώνεις ίσαμε (Ίκαρος 1992)
Με προμετωπίδα του Ο. Ελύτη και μια ιδιόχειρη παρτιτούρα του Μ. Χατζιδάκι κυκλοφόρησε αθόρυβα αυτός ο τόμος με τα τραγούδια του λίγο. Δεν περιέχει άπαντα τα τραγουδιστικά –αυτό το βιβλίο ήρθε αργότερα, μετά τον θάνατό του– αλλά εκείνα που ο ίδιος επέλεξε και χώρισε σε ενότητες. Μαζεμένα έτσι, αποτελούν ένα σκοτεινό όραμα για το μέλλον, ανάλογο με κείνο που ψηλαφούσε ο Σεφέρης…

Τα γερόντια τραγουδάνε ακόμη

Και ξαφνικά ήρθε η είδηση ότι στις 23 Σεπτεμβρίου, την ημέρα των 80ων γενεθλίων του, θα κυκλοφορήσει το νέο CD του Leonard Cohen, με 9 καινούργια τραγούδια. Ήδη το ένα (Almost like the blues) έχει ανέβει στο youtube και μας ταξιδεύει στο οικείο ποιητικό σύμπαν του τραγουδοποιού, το οποίο έχει αποκτήσει σκιές και πιο σκοτεινά χρώματα.

Τους επόμενους μήνες αναμένεται και το νέο CD του 73χρονου Bob Dylan. Δείγμα της δουλειάς του ανέβασε κι εκείνος στο δίκτυο: μια διασκευή του Full Moon and Empty Hands, που είχε πρωτοτραγουδήσει το Sinatra το ’45.

Και δεν είναι μόνο οι μουσικοί. Ούτε οι σκηνοθέτες τα βάζουν κάτω: Ο Woody Allen πάτησε τα 78, ο «νεαρός» Ridley Scott τα 76, ενώ ο συνήθης ύποπτος Clint μετράει 84. Ακόμα και ο «πιτσιρικάς» Spielberg διανύει τα 67 –ηλικία συνταξιοδότησης στην Ελλάδα, αλλά ούτε αυτός, ούτε κανένας από τους προαναφερθέντες σκέφτεται να τα παρατήσει. Είναι ενδεικτικό ότι ο Scott προγραμματίζει να σκηνοθετήσει 3 μεγάλες παραγωγές τα επόμενα χρόνια, ενώ οι φήμες για νέα παγκόσμια περιοδεία του Cohen μέσα στο ’15 δίνουν και παίρνουν.

 

Ήταν αναμενόμενο. Η ιατρική και οι βιοεπιστήμες δεν παρατείνουν απλώς τον βίο, αλλά έχουν βελτιώσει ουσιαστικά την ζωή μας. Κοτσονάτοι γέροντες δεν υπάρχουν μόνο στο γυαλί ή την σκηνή, αλλά παντού γύρω μας. Ακόμα και στην καταθλιπτική και καταθλίβουσα Ελλάδα, όπου το Κράτος κάνει ό,τι μπορεί για να τσακίσει τον άνθρωπο ηθικά, ψυχικά, σωματικά, βλέπουμε ανθρώπους να μην παραδίδουν τα όπλα και να διανύουν δημιουργικά και χαρωπά την 3η ηλικία.

Βέβαια, όσο κι αν αυξάνεται ο μέσος όρος ζωής, όσο και να βελτιώνονται οι όροι της επιβίωσης, αυτό που επεκτείνεται είναι τα γηρατειά και μόνο αυτά. Η νεότητα είναι συγκεκριμένη, σαφώς περιγεγραμμένη, και καμιά επέμβαση, κανένα φίλτρο ή ματζούνι δεν μπορεί να την επιμηκύνει ή να την επαναφέρει…