Ηλίας Γιαρένης: Για το «Ποιμένας ή Τύραννος» (Βιβλιοκρισία)

Ο συγγραφέας είναι ιστορικός, μεταδιδακτορικός υπότροφος του Ιδρύματος Fernand Braudel. Σπούδασε Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου, της οποίας το βιβλίο αποτελεί ελαφρώς επεξεργασμένη μορφή.

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο, μετά τον τίτλο δίδονται τα Περιεχόμενα και ακολούθως το πυκνό και τεκμηριωμένο Προλόγισμα του Καθηγητή Στέφανου Ευθυμιάδη, το οποίο εντάσσει την μελέτη στο θεωρητικό και μεθοδολογικό πλαίσιο της αγιολογικής έρευνας. Μετά τις καθιερωμένες Ευχαριστίες και τον πίνακα των Βραχυγραφιών, κυρίως περιοδικών, ο αναγνώστης βρίσκεται μπροστά στα Κεφάλαια της μελέτης.

Ήδη από τον τίτλο του έργου γίνεται σαφής η σκιαγράφηση δύο εικόνων ή ιδιοτήτων, οι οποίες συγκροτούν δίπολο για την προβαλλόμενη κοινωνική λειτουργία του πατέρα. Στο επίκεντρο της εξέτασης, τίθεται ο πατέρας – όχι ο πατέρας της Εκκλησίας, ούτε ευρύτερα ο συμβολικός πατέρας, που εκείνη την περίοδο βρίσκεται παντού. Η εξέταση εστιάζεται στον βιολογικό πατέρα, οπωσδήποτε με τις κοινωνικές και συμβολικές προεκτάσεις της εικόνας του που προκύπτει από την αγιολογική γραμματεία.

Πολύτιμες πηγές για την αντιμετώπιση των διαφόρων ερευνητικών ζητημάτων με τα οποία ασχολείται η μελέτη, υπήρξαν κυρίως ελληνικά αγιολογικά κείμενα σε κριτικές εκδόσεις αυτόνομες είτε ενταγμένες σε καταξιωμένες διεθνώς σειρές, ή τυπωμένες σε έγκριτα περιοδικά. Όπου δεν ήταν διαθέσιμες κριτικές εκδόσεις, αξιοποιήθηκαν οι πολύτιμες κιβωτοί των Acta Sanctorum και της Patrologia Graeca.

Από την δευτερεύουσα βιβλιογραφία αξιοποιήθηκαν χρήσιμα εργαλεία έρευνας, βασικά έργα για την Ύστερη Αρχαιότητα και την Ελληνική Αγιολογία, αλλά και ειδικότερες συμβολές ερευνητών για την οικογένεια, τον πατέρα και την πατρότητα κυρίως στην αγγλική, γαλλική και γερμανική γλώσσα. Τα «διαβάσματα» του συγγραφέα είναι οπωσδήποτε ευρέα και ποικίλα, κάτι που συντελεί σε φρεσκάδα σκέψης και σε δημιουργική αναζήτηση της γλώσσας που θα εκφράσει αποτελεσματικότερα τα ερωτήματα. Πρόκειται για ερωτήματα με νεωτερική – ή και μετανεωτερική, κάποιες στιγμές – θεώρηση, τα οποία όμως προκύπτουν από γνώση και σεβασμό του αντικειμένου της έρευνας, και χωρίς προκατασκευασμένες ιδέες για «τα κείμενα και τα πρόσωπα».

Ποιμένας ή τύραννος

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε 6 Κεφάλαια. Το πρώτο από αυτά, έκτασης 20 σελίδων (σσ. 21-40), συνιστά την Εισαγωγή, η οποία διαρθρώνεται σε 5 ενότητες. Σε αυτήν εντοπίζονται τα κοινά χαρακτηριστικά των παραδόσεων της οικογένειας στις μεσογειακές κοινωνίες που αποτελούσαν το υπόβαθρο της Ύστερης Αρχαιότητας, πλάι στην εξουσία που ασκούσε ο πατέρας στα τέκνα του στη ρωμαϊκή κοινωνία, αλλά και σε συνάρτηση με τις χριστιανικές απόψεις για τον γάμο και την οικογένεια, οι οποίες επηρέασαν σημαντικά τις αντιλήψεις και για τον πατέρα. Η εξουσία του paterfamilias όπως αποτυπώνεται στο ρωμαϊκό δίκαιο και επηρεάζει την κοινωνική λειτουργία του πατέρα, τις ενδο-οικογενειακές σχέσεις, καθώς και την σχέση της οικογένειας και των μελών της με τον κόσμο πέραν της οικίας, επιχειρείται να συνεξετασθεί με τα άλλα δομικά στοιχεία –παραδοσιακά και καινοφανή –με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να εισαχθεί στις πραγματικότητες που θα αναπτυχθούν στο κυρίως μέρος. Δύο μικρές περαιτέρω ενότητες της εισαγωγής, το «Μελετώντας τον πατέρα» και το «Αναζητώντας τον πατέρα» παρέχουν στον αναγνώστη ευσύνοπτη εικόνα των βιβλιογραφικών αναζητήσεων και των θεωρητικών και μεθοδολογικών εργαλείων και ερμηνευτικών διαδρομών της έρευνας, ενώ παραλλήλως διευκρινίζουν την θεματική στόχευση και την ερευνητική ματιά.

Το δεύτερο Κεφάλαιο της μελέτης, έκτασης 46 σελίδων (σσ. 41-86), επιγράφεται «Απόστολος και Διώκτης: Ο Πατέρας στην Μαρτυριολογική Λογοτεχνία», και αναπτύσσεται σε 10 υποκεφάλαια. Στο επίκεντρο της πραγμάτευσης εδώ τίθενται τα Μαρτύρια, μέσα από τα οποία εξετάζεται συστηματικά και αναλυτικά η εικόνα του πατέρα, χριστιανού ή εθνικού. Οι δύο τύποι πατέρα, ο χριστιανός και ο εθνικός, κυριαρχούν στα κείμενα αυτά, με την αντίστοιχη απόδοση καλών και κακών χαρακτηριστικών που αναμένει κάποιος από μία στρατευμένη λογοτεχνία. Ωστόσο, πέραν αυτής της βασικής διάκρισης, υπάρχουν και διαφοροποιημένα κατά περίπτωση –και ενίοτε εξατομικευμένα– χαρακτηριστικά και ιδιότητες, οι οποίες εντοπίζονται, σχολιάζονται και εντάσσονται στο κοινωνικό και πνευματικό κλίμα της περιόδου.

Το τρίτο και εκτενέστερο όλων κεφάλαιο του βιβλίου, έκτασης 108 σελίδων (σσ. 87-194), φέρει τον τίτλο «Νικώντας τον κόσμο: Ο πατέρας του αγίου», και εξακτινώνεται σε 8 υποκεφάλαια, με αντίστοιχες επιμέρους ενότητες. Εδώ στο επίκεντρο τίθενται οι Βίοι των αγίων, δηλαδή τα bestsellers της Ύστερης Αρχαιότητας και της μακραίωνης βυζαντινής διαδρομής. Ο συγγραφέας εκκινεί από την θεμελιώδη συμβολή του Peter Brown για τον Άγιο Άνδρα και ιδίως για την κοινωνική και πνευματική του λειτουργία στον πολύχρωμο –όχι όμως πάντοτε ήσυχο – κόσμο της Ύστερης Αρχαιότητας. Είναι αλήθεια ότι η σχετική έρευνα έχει στραφεί στη μελέτη και την ανάλυση των κοινωνικών δομών και σε ζητήματα «κοινωνικού φύλου», στη διερεύνηση του ρόλου της γυναίκας, των συναισθημάτων, των νοοτροπιών και της καθημερινής ζωής. Για τον λόγο αυτό σταδιακά ανακαλύφθηκε και αξιοποιήθηκε ιδιαιτέρως η Αγιολογία, δηλαδή ο τομέας της γραμματειακής (ή λογοτεχνικής) παραγωγής που –χωρίς να το επιδιώκει– φωτίζει ιδίως τέτοιου είδους πτυχές. Ωστόσο, η διεθνής έκρηξη των σπουδών του κοινωνικού φύλου και η εντυπωσιακή άνοδος της Αγιολογίας ως αντικειμένου έρευνας δεν έχουν έως σήμερα οδηγήσει σε ικανοποιητική μελέτη του ρόλου του άνδρα στο πλαίσιο του λεγόμενου κοινωνικού φύλου, ούτε στην ανάδειξη των πτυχών της κοινωνικής του λειτουργίας στην οικογένεια, στην εργασία, αλλά και σε όψεις του καθ’ ημέραν βίου. Ο αναγνώστης λαμβάνει επίσης καλή εικόνα του ήρωα του κάθε Βίου, καθώς και των προσώπων γύρω από τον άγιο. Στα αγιολογικά κείμενα που εξετάζονται, χωρία των οποίων παρατίθενται προς διευκόλυνση του αναγνώστη, εμφανίζονται εμβληματικοί Βίοι εμβληματικών αγίων. Οι Βίοι αυτοί ως κείμενα ισορροπούν ανάμεσα σε ρητορικούς τόπους –και κοινούς αφηγηματικούς τρόπους– , και σε διαφοροποιήσεις από την άποψη της ζωής του αγίου, του τύπου της αγιοσύνης του και της άσκησής του. Η κατάσταση αυτή αφορά άλλωστε σχεδόν όλους τους προμεταφραστικούς Βίους αγίων, δηλαδή τους Βίους που είχαν συγκροτηθεί πριν από τον Πρώτο Βυζαντινό Ουμανισμό, και την σχετική δραστηριότητα του Συμεών Μεταφραστή.

Το τέταρτο Κεφάλαιο, έκτασης 56 σελίδων (σσ. 195-250), επιγράφεται «Ικέτης και κύριος: Ο πατέρας του λαϊκού», και διαρθρώνεται σε 9 υποκεφάλαια. Κύρια κατηγορία πηγών εδώ αποτελούν οι συλλογές Θαυμάτων, οι οποίες βρίσκονται εγκιβωτισμένες στο κείμενο του Βίου του αγίου, είτε συνιστούν ξεχωριστά έργα, με αφήγηση περιστατικών θεραπειών διαφόρων ασθενειών. Τα αγιολογικά αυτά κείμενα λειτουργούν ως αφετηρία για την ανασύνθεση στοιχείων της κοινωνικής λειτουργίας, της απόδοσης τιμής στους αγίους, καθώς και πτυχών νοοτροπιών και εικόνων σχετικά με την οικογένεια, το τέκνο της οποίας ασθενούσε και η θεραπεία από τον άγιο ήταν η μόνη λύση. Η ικεσία, η ευγνωμοσύνη ή η σκληρότητα του πατέρα απέναντι στον θεραπευτή-άγιο συνεξετάζεται με τα αντίστοιχα δεδομένα για τον άλλο πόλο της οικογένειας, την μητέρα.

Το πέμπτο Κεφάλαιο, έκτασης 78 σελίδων (σσ. 251-328), φέρει τον παιγνιώδη τίτλο «Οι πατέρες των Πατέρων» και εξετάζει τη σχέση του Γρηγορίου του πρεσβυτέρου και του Βασιλείου του πρεσβυτέρου με τους γιούς τους, μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας του 4ου αιώνα, Βασίλειο Καισαρείας και Γρηγόριο Νύσσης, και Γρηγόριο Ναζιανζηνό αντιστοίχως. Ο Βασίλειος ο πρεσβύτερος εμφανίζεται ως σώφρων διδάσκαλος του μεγαλύτερου γιου του, και αποτελεί την κεφαλή μιας υποδειγματικής χριστιανικής οικογένειας, Ο Γρηγόριος ο πρεσβύτερος ανασυστήνεται ως στιβαρός καθοδηγητής˙ η τρυφερότητα της μητέρας αποτελεί τον άλλο πόλο ενός διπόλου το οποίο ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός (Θεολόγος) θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει ως εφαλτήριο μιας σύνθεσης που θα προτείνει, εκφράζοντας μια νέα αντίληψη για τον πατέρα και τον ρόλο του.

Το έκτο Κεφάλαιο του βιβλίου, έκτασης 6 σελίδων (σσ. 329-334), επιγράφεται «Επίλογος» και λειτουργεί ανακεφαλαιωτικά και καταληκτικά σε σχέση με τα προηγούμενα.

Στην συνέχεια (σσ. 335-366) υπάρχει Περίληψη κύριων συμπερασμάτων της μελέτης στην αγγλική γλώσσα, Καταγραφή των Πηγών και της Δευτερεύουσας Βιβλιογραφίας, καθώς και σύντομο Ευρετήριο, κυρίως ονομάτων και τόπων.

 

Μία άλλη ματιά: το βιβλίο ξεκινά με παράθεμα Στέλιου Ράμφου δηλωτικό της προσέγγισης του συγγραφέα απέναντι στο παρελθόν. Όμως, δεν πρόκειται για το μόνο παράθεμα από δοκιμιακά ή λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα που αξιοποιεί ο συγγραφέας, ιδίως στην αρχή κεφαλαίων της μελέτης του, με στόχο να ανοίξει «παράθυρα επικοινωνίας» με το σήμερα, αλλά και με καίρια ερωτήματα. Αξιοποιούνται μεταξύ άλλων το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, έργα του Νίκου Γκάτσου, του Jean Lacan, του Sigmund Freud, του Arthur Miller, του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η μελέτη συνολικά επιδιώκει διάλογο με προσεγγίσεις των σύγχρονων κοινωνικών επιστημών, επιδεικνύοντας μεγάλη ευρύτητα στην διαμόρφωση των ερωτημάτων στο πλαίσιο της ανάλυσης: δεν είναι τυχαίο πως στη Βιβλιογραφία, πλάι στα ονόματα που ήδη αναφέραμε, σημειώνονται αξιοποιημένα στο βιβλίο έργα του Ιωάννη Μακρυγιάννη, του Γιώργου Σεφέρη, του Κωστή Παπαγιώργη και άλλων σημαντικών γραφιάδων της νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας.

Η συνολική εκδοτική εικόνα του βιβλίου είναι καλή˙ τα τυπογραφικά παροράματα που εμφανίζονται θα πρέπει να διορθωθούν σε πιθανή επανέκδοσή του.

 

Εν κατακλείδι: το βιβλίο του Φώτη Βασιλείου για τον πατέρα στην Ύστερη Αρχαιότητα συνιστά ενδιαφέρουσα και χρήσιμη μελέτη, η οποία έχει γραφεί με τρόπο φιλικό προς τον ενδιαφερόμενο φιλομαθή και φιλόβιβλο αναγνώστη, ακόμη και πέραν του στενού κύκλου των επαγγελματιών της θεματικής και της περιόδου.

 

Ηλίας Γιαρένης

Ιστορικός, Επίκ. Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου

 

———————

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ηλιαία, τεύχος 89, Ιούνιος 2014, σελ. 40-41

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: