Monthly Archives: Ιανουαρίου 2016

James Ellroy: Τα σκοτάδια μου

ELLROY-SKOTADIAΚυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες από τις εκδόσεις Άγρα το βιβλίο του James Ellroy «Τα σκοτάδια μου», σε μετάφραση Ανδρέα Αποστολίδη. Είναι το πρώτο βιβλίο του συγγραφέα, που ασχολείται με τον φόνο της μητέρας του, Τζηνήβα Ελλρόυ, η οποία βρέθηκε στραγγαλισμένη στις 22 Ιουνίου 1958, και τις προσπάθειές του σαράντα χρόνια μετά να τον εξιχνιάσει · το άλλο, «The Hilliker Curse», δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα ελληνικά.

Ο συγγραφέας δεν χρειάζεται συστάσεις στο αναγνωστικό κοινό της χώρας μας: Είναι από τους πλέον αγαπημένους συγγραφείς και τα βιβλία του αποτελούν εκδοτικό γεγονός. Αλλά και το συγκεκριμένο βιβλίο δεν έχει ιδιαίτερη ανάγκη τις κριτικές παρουσιάσεις: Κουβαλάει χιλιάδες σελίδες με ύμνους κριτικών και τιμητικές διακρίσεις –το Time το ανακήρυξε καλλίτερο βιβλίο του 1996 και οι New York Times ως το αξιοσημείωτο βιβλίο της ίδιας χρονιάς.

Το έργο αποτελείται από τέσσερα μέρη. Στο 1ο μέρος ο συγγραφέας περιγράφει τον φόνο της μητέρας του. Κάτι παιδιά βρήκαν το πτώμα της έξω από ένα σχολείο, η αστυνομία ειδοποιήθηκε και ξεκίνησε η έρευνα για την ταυτοποίηση του θύματος και την ανακάλυψη του δράστη. Το κομμάτι αυτό, που περιλαμβάνει πρακτικά ανακρίσεων και αστυνομικών ανακοινώσεων θυμίζει τα άλλα νουάρ μυθιστορήματα του Ελλρόυ, ειδικά την Τετραλογία του Λος Άντζελες και δη την «Μαύρη Ντάλια». Η αποστασιοποίηση που περιγράφονται τα γεγονότα, η απουσία συναισθηματικής φόρτισης, η ουδετερότητα, εντυπωσιάζει τον αναγνώστη και ίσως-ίσως τον σοκάρει.

Το 2ο όμως μέρος είναι πιο προσωπικό – η αφήγηση γίνεται πλέον πρωτοπρόσωπη. Ο Ελλρόυ ήταν 10 χρονών όταν δολοφονήθηκε η μητέρα του. Οι γονείς του είχαν ήδη χωρίσει, έβλεπε τον πατέρα του τα Σαββατοκύριακα και είχε επηρεαστεί από τα κηρύγματα μίσους εναντίον της «κοκκινομάλλας». Αντιμετώπισε την είδηση του θανάτου της με επιφανειακή ηρεμία, αλλά από την εφηβεία και μετά πήρε την κάτω βόλτα: εμμονές με μεγαλύτερες γυναίκες, διαρρήξεις, εξαρτήσεις από διάφορες ουσίες, φυλακή. Το πώς δεν καταστράφηκε ολοσχερώς, το πώς κατάφερε να διασωθεί, είναι θαύμα και αποκαλύπτει την μεγάλη του εσωτερική δύναμη. Μαζί όμως με τα καλά της νηφαλιότητας άρχισε να θυμάται την μητέρα του· άρχισε να νιώθει την ανάγκη να επανασυνδεθεί μαζί της.

Στο 3ο μέρος, που είναι το πιο σύντομο, ο συγγραφέας περιγράφει τον Μπιλ Στόουνερ, ντετέκτιβ της αστυνομίας του ΛΑ, ο οποίος μετά την συνταξιοδότησή του, τον βοήθησε στην έρευνα για την μητέρα του. Ο Ελλρόυ περιγράφει τις μεγάλες υποθέσεις που σημάδεψαν τον συνεργάτη του, με τον οποίο μοιράζεται την ίδια εμμονή για τις δολοφονημένες γυναίκες. Περιγράφει το πώς αποφάσισε να ανοίξει πάλι τον φάκελο της Τζην Ελλρόυ, σαράντα χρόνια μετά. Στο φόντο η τρέλα του ΛΑ της δεκαετίας του ’90, με την δίκη του Ο. Τζ. Σίμπσον και την φρενίτιδα που είχε προκαλέσει στα ΜΜΕ.

Στο τελευταίο μέρος περιγράφεται αναλυτικά η έρευνα που διεξήγαγαν ο Ελλρόυ και ο Στόουνερ, οι επισκέψεις τους στον τόπο του εγκλήματος, τα αστυνομικά αρχεία, σε ανθρώπους που ζήσανε την εποχή και γνωρίσανε την μητέρα του. Ξεκινάει ως μια προσπάθεια αναζήτησης του δολοφόνου, καταλήγει όμως με την δίψα του γιου που θέλει να γνωρίσει την χαμένη μητέρα. Οι τελευταίες σελίδες βιογραφούν την κοκκινομάλλα με τις πληροφορίες που ο Ελλρόυ άντλησε από την έρευνά του, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν αποτελούν τον επίλογο. Ο Ελλρόυ δεν πιστεύει σε επιλόγους. Όντας εμμονικός δεν τους επιδιώκει. Απόδειξη η συγγραφή κι άλλου βιβλίου με το ίδιο θέμα.

«Τα σκοτάδια μου» είναι ένα βιβλίο που δύσκολα ταξινομείται. Ξεκινάει σαν νουάρ αστυνομικό μυθιστόρημα, γίνεται αυτοβιογραφία, δοκίμιο περί βίας, στοχασμός πάνω στην απώλεια. Εδώ βρίσκεται και η σημασία του Ελλρόυ: Φέρνει ένα λαϊκό είδος, όπως το σκληρό αστυνομικό μυθιστόρημα, στα όριά του. Οι μεγάλοι κλασικοί του αμερικάνικου αστυνομικού μυθιστορήματος, ο Τσάντλερ, ο Χάμετ, ο Σπιλέιν, διέθεταν κυρίως στιλ. Οι ιδέες, όπου υπήρχαν, είναι σχηματικές, οι χαρακτήρες, τυποποιημένοι, το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον συμβατικά σχεδιασμένο. Ο Ελλρόυ όμως εμβαθύνει στους χαρακτήρες, στις πράξεις και τις παραλείψεις τους, στο ιστορικό πλαίσιο. Οι πολυπρισματικές αφηγήσεις του θυμίζουν τους σπουδαίους συγγραφείς του 19ου αιώνα. Αίφνης αναδεικνύεται σε συγγραφέας μεγάλων ιστορικών μυθιστορημάτων, και μάλιστα χωρίς να καταργεί το είδος το οποίο υπηρετεί: Το «Αμερικάνικο ταμπλόιντ» είναι εξίσου αστυνομικό μυθιστόρημα (μυθιστόρημα εγκλήματος, crime novel) και πολιτικό-ιστορικό έπος, όπως και «Τα σκοτάδια μου» είναι αστυνομικό και αυτοβιογραφία.

Στο βάθος όμως, το βιβλίο του Ελλρόυ είναι ένα δοκίμιο για την συγγραφική τέχνη. Όπως ακριβώς το «Περί συγγραφής» του Στήβεν Κινγκ είναι αυτοβιογραφία, έτσι και η αυτοβιογραφία του Ελλρόυ είναι περί συγγραφής. Εκθέτοντας τα σχετικά με την δολοφονία της μητέρας του και πώς ο ίδιος την αντιμετώπισε, μας ξεναγεί στο συγγραφικό του εργαστήρι. Εκεί, στην έρημη αλάνα, απέναντι από το ντράιβ ιν εστιατόριο και το κωλάδικο, δίπλα από το σχολικό συγκρότημα, όπου κείτεται το ημίγυμνο γυναικείο πτώμα, εκεί είναι που συμβαίνει όλη η μαγεία.

Τελικά, αυτό που λέει ο Ελλρόυ, όπως και ο Στήβεν Κινγκ προηγουμένως, στους επίδοξους συγγραφείς είναι: Κοίτα μέσα σου· γνώρισε τον εαυτό σου. Γιατί η αφετηρία κάθε συγγραφέα είναι εκεί, στον εαυτό σου. Μπορεί να γράφει για τεμαχισμένες γυναίκες και συνωμοσίες της μαφίας ή για εγκληματικά πνεύματα και στοιχειωμένα σπίτια ή για την θλιβερή παρακμή ενός σπουδαίου συνθέτη ή την κόλαση που φέρνουν κάποιες ιδέες που ακούγονται πολύ όμορφα –δεν έχει σημασία. Θα πετύχει μόνο αν αντλήσει από μέσα για το θέμα του.

 

Για την έκδοση δεν χρειάζεται να πούμε τίποτα. Η ποιότητα των εκδόσεων Άγρα είναι γνωστή σε όλους. Η μετάφραση του Ανδρέα Αποστολίδη, όπως πάντα εξαιρετική. Όπως και τα άλλα βιβλία του Ελλρού στα ελληνικά, έτσι κι αυτό χαίρεσαι να το πιάνεις στα χέρια σου και να το βλέπεις στην βιβλιοθήκη σου.

 

Δημοσιεύτηκε στο Global View

Τα πέντε πιο ενδιαφέροντα βιβλία που διάβασα το 2015

Derek Krueger, Liturgical Subjects. Christian Ritual, Biblical Narrative, and the Formation of the Self in Byzantium, University of Pennsylvania Press 2014

Προσωπικά το θεωρώ το βιβλίο της χρονιάς. Ο Krueger θέτει ένα πολύ ενδιαφέρον και πρωτότυπο ερώτημα στο τελευταίο του βιβλίο: Πώς συγκροτείται ο εαυτός του Βυζαντινού ανθρώπου; Το ερώτημα έχει τεθεί για τον Μεσαιωνικό Δυτικό άνθρωπο, το Βυζάντιο όμως στερούνταν ανάλογες μελέτες και –δυστυχώς– ανάλογους προβληματισμούς. Αυτό οφείλεται εν πολλοίς, όπως παρατηρεί ο συγγραφέας, στο γεγονός ότι ο εαυτός του Δυτικού Μεσαιωνικού ανθρώπου συνδέεται με το έργο του Αυγουστίνου· εξαιτίας της μηδενικής επιρροής του Λατίνου Πατέρα της Εκκλησίας στην Ελληνική Ανατολή, θεωρήθηκε ότι το Βυζάντιο δεν γνώρισε ανάλογες εξελίξεις. Ο Krueger ανατρέπει αυτή την άποψη διορθώνοντας ταυτόχρονα και την εδραιωμένη εικόνα περί Βυζαντινής ακινησίας: Από τον Ρωμανό στον Θεόδωρο Στουδίτη κι από εκεί στον Ανδρέα Κρήτης και τέλος στον Συμεών τον Νέο Θεολόγο, οι δογματικές, αισθητικές, ψυχολογικές αναζητήσεις των Βυζαντινών και ο τρόπος με τον οποίο συμβάλλουν στην συγκρότηση του εαυτού δημιουργούν μια συναρπαστική αφήγηση, η οποία αποτελεί ταυτόχρονα κι ένα εντελώς νέο πεδίο έρευνας στις Βυζαντινές σπουδές.

 

Kyle Harper, From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity, Harvard University Press, 2013

Με το δεύτερο βιβλίο του ο Kyle Harper επιχειρεί να δώσει την δική του απάντηση στο ερώτημα «Τι καινούργιο κόμισε ο Χριστιανισμός;» εστιάζοντας στον έρωτα και την σεξουαλική ηθική. Σε αντίθεση με άλλους ιστορικούς (πιο γνωστό είναι το παράδειγμα του R. MacMullen), οι οποίοι έχουν υποστηρίξει ότι η επίδραση του Χριστιανισμού ήταν μικρή κι ασήμαντη, ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο Χριστιανισμός άλλαξε ριζικά τον Ελληνορωμαϊκό κόσμο μετά τον 5ο αιώνα. Αυτή η αλλαγή αποτυπώνεται στο σχήμα του τίτλου: Ο υστεροαρχαίος άνθρωπος πέρασε από την ντροπή, δηλαδή από ένα αίσθημα που χαρακτήριζε τον άνθρωπο της αγοράς κι είχε πολύ συγκεκριμένες επιπτώσεις στην κοινωνική ζωή του ατόμου, σε μια υποκειμενική κι εν πολλοίς υπερκόσμια κι εξώκοσμη θεώρηση του εαυτού. Ο Harper χειρίζεται με άνεση ένα δύσκολο υλικό, συμπυκνώνει και ελέγχει τις σχετικές έρευνες που προηγήθηκαν και μας δίνει ένα βιβλίο καλογραμμένο, το οποίο αναδεικνύει τον ρόλο της Εκκλησίας στο τέλος του αρχαίου κόσμου.

 

Julia Hillner, Prison, Punishment and Penance in Late Antiquity, Cambridge University Press 2015

Οφείλω να ομολογήσω ότι άνοιξα το βιβλίο της Hillner με ένα αίσθημα κούρασης («ακόμα ένα βιβλίο για το ρωμαϊκό δίκαιο…»), αλλά τα ερωτήματα που θέτει, ο χειρισμός του υλικού, και οι αναπάντεχες απαντήσεις που δίνει, με έκαναν να το διαβάσω με προσοχή από την αρχή ως το τέλος. Το βασικό ερώτημα του βιβλίου είναι πώς και γιατί ο υποχρεωτικός εγκλεισμός σε μοναστήρι θεσμοθετήθηκε ως ποινή από το ρωμαϊκό κράτος. Η συγγραφέας αναδεικνύει τον αναμορφωτικό και παιδαγωγικό χαρακτήρα του Ρωμαϊκού δικαίου, τον συνδυάζει με τις διδασκαλίες των φιλοσοφικών σχολών και τα κηρύγματα των Χριστιανών, συνθέτοντας μια τοιχογραφία της υστεροαρχαίας κοινωνίας. Σίγουρα, δεν είναι ένα βιβλίο που ο μη-ειδικός αναγνώστης θα το χαρεί (όπως του Harper ή και του Krueger), αποτελεί όμως παρόλα αυτά μια σημαντική συμβολή.

 

Brenda Llewellyn Ihssen, John Moschos’ Spiritual Meadow: Authority and Autonomy at the End of the Antique World, Ashgate 2014.

Παρά την αμείωτη δημοφιλία του κατά την ύστερη αρχαιότητα, το Βυζάντιο, αλλά και στις μέρες μας, το Λειμωνάριο του Ιωάννη Μόσχου δεν είχε απασχολήσει ιδιαίτερα την σύγχρονη έρευνα. Μάλιστα, εξαιτίας της περίπλοκης χειρόγραφης παράδοσης, δεν έχει γίνει ακόμα κριτική έκδοση του κειμένου –χρησιμοποιούμε και σήμερα εκείνη του 1681 που ετοιμάστηκε από τον Jean Baptiste Cotelier. Η Ihssen ανακάλυψε τυχαία, όπως σημειώνει στην Εισαγωγή, μια αγγλική μετάφραση του έργου και η (γνωστή) ιστορία του μοναχού που πήγε στην κόλαση, αλλά χάρη στις προσευχές του πνευματικού του πατέρα δεν βυθίστηκε ολοκληρωτικά στο πυρ το εξώτερο, αλλά στεκόταν στο κεφάλι ενός επισκόπου, της τράβηξε την προσοχή. Έτσι προέκυψε αυτό το βιβλίο που συζητάει συστηματικά κάποια από τα μοτίβα που ξεπηδούν από τον Πνευματικό Λειμώνα: Τις σχέσεις μοναχών και λαϊκών, τον πλούτο και την πενία, την διαχείριση της ασθένειας, τον θάνατο. Η μελέτη δεν είναι φυσικά εξαντλητική, χαρτογραφεί όμως όχι μόνο το μοναστικό τοπίο του πρώιμου βυζαντίου, αλλά μας επιτρέπει να δούμε και το ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα από τα μάτια ενός χαρισματικού συγγραφέα.

 

Edward J. Watts, The Final Pagan Generation, University of California Press 2015.

Ένα πολύ ενδιαφέρον και φιλόδοξο βιβλίο. Ο Watts επιχειρεί να συγγράψει την πνευματική ιστορία του 4ου αιώνα μέσα από την σύγχρονη οπτική των γενεών. Έτσι μελετώντας ουσιαστικά τον βίο και τις πράξεις του Αυσωνίου, του Λιβανίου, του Πραιτεξτάτου και του Θεμιστίου, γενικεύει, κανονικοποιεί, ούτως ώστε να συγκροτήσει αυτό που εμείς σήμερα εννοούμε ως «γενιά» και μέσω αυτής να συνθέσει την αφήγησή του. Μέσα από τα μάτια αυτών των ανθρώπων, που γεννήθηκαν πριν ο Κωνσταντίνος μεταστραφεί στον Χριστιανισμό, βλέπουμε τις εξελίξεις που συντάραξαν και άλλαξαν την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία: την επικράτηση του Χριστιανισμού, την ερήμωση των ναών, την θρησκευτική βία της εποχής, την αντιπαγανιστική νομοθεσία κτλ.

 

Δημοσιεύτηκε στο frear.gr