Category Archives: Λογοτεχνία

Για τον Leonard Cohen

Ο θάνατος του Leonard Cohen συνέπεσε με τον θρίαμβο του Donald Trump και η βεβαιότητα ότι μια εποχή τελείωσε και μια άλλη, που δεν ενθουσιάζει αλλά μάλλον φοβίζει, ξεκίνησε, έγινε ακόμα πιο έντονη. Άλλωστε ο Καναδός τραγουδοποιός έμοιαζε πάντα με άνθρωπο αλλοτινών καιρών και τρόπων: Ντυμένος μονίμως με άψογες κοστουμιές και υπέροχα καπέλα, ποτέ με τζιν, το ρούχο του 20ου αιώνα, ρουφώντας αργά κόκκινο κρασί κι όχι χάπια ή σκόνες, όπως απαιτούν οι μόδες, και με ευγένεια ασυνήθιστη και απροσδόκητη για άνθρωπο της φήμης του, προσωποποιούσε μια δυνατότητα του δυτικού ανθρώπου, την οποία μάλλον ποτέ δεν κατάφερε να προσεγγίσει. Το πένθος λοιπόν για τον θάνατό του αφορά περισσότερο εμάς και το παρόν μας και λιγότερο εκείνον. Τον ίδιο μόνο να τον μακαρίζει κανείς μπορεί· υπήρξε ως το τέλος Ευλογημένος: Πέθανε διαυγέστατος και πλήρης ημερών, έχοντας ολοκληρώσει ένα σπουδαίο έργο, που δεν περιορίζεται στην τραγουδοποιία, αλλά εκτείνεται στην πεζογραφία, την ποίηση και τα εικαστικά, περιτριγυρισμένος από τα παιδιά, τους φίλους και την αγάπη εκατομμυρίων ανθρώπων ανά τον κόσμο. Leonard, έζησες μια ωραία ζωή κι αξιώθηκες έναν εξίσου ωραίο θάνατο –τι άλλο μπορεί κανείς να ελπίζει και να εύχεται για τον εαυτό του και τους αγαπημένους του;

Leonard Cohen at the Arena in Geneva, 27 October 2008

Leonard Cohen at the Arena in Geneva, 27 October 2008

Για τους θαυμαστές του, η αγγελία του θανάτου του αποδείχτηκε αφορμή να βυθιστούμε για μια ακόμα φορά στις μουσικές και τα λόγια του. Από τα πρώτα του 1967, που τραγουδάει χαμηλόφωνα (δειλά;) συνοδευόμενος με μια κιθάρα, στην σταθερή, σίγουρη φωνή που ξεπηδάει μέσα από τα συνθεσάιζερ της εποχής του Ρήγκαν και, τέλος, στην υπόγεια βραχνάδα του Popular Problems και του You Wanted Darker. Δεκατέσσερις σπουδαίοι δίσκοι αποτελούν το κυρίως σώμα της δουλειάς του δουλεμένοι μέσα σε 60 χρόνια και περιέχουν τραγούδια-ιδανικούς συντρόφους για μοναχικές ώρες και δύσκολες στιγμές. Τραγούδια που γλύφουν μέσα πληγές και δεν τις ξύνουν, που μπορούν να στοχαστούν ξεπερνώντας την συγκυρία, αλλά και να σαρκάσουν, να καταγγείλουν, να οργιστούν.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι και πολλοί λόγοι για να ακούσει κανείς τα τραγούδια του Cohen. Μπορεί να συγκινηθεί από την μελαγχολική αισθαντικότητα με την οποία αντιμετωπίζει τα μεγάλα και τα μικρά του κόσμου, την αγάπη και τον θάνατο ή τον καπιταλισμό και το κρασί. Μπορεί να διδαχθεί από την σοφή και διεισδυτική ματιά του (το «There is a crack in everything / That’s how the light gets» in είναι από τα σημαντικότερα μαθήματα που έχω πάρει). Και βεβαίως μπορεί να ωφεληθεί και από τον τρόπο που αντιμετώπιζε την δουλειά και τη ζωή. Γιατί ποτέ δεν υπέταξε ούτε το ένα ούτε το άλλο στη δημοσιότητα και το κέρδος –οι άνθρωποι που ενδιαφέρονται για το χρήμα και την φήμη δεν σπαταλούν πέντε χρόνια για να γράψουν ένα τραγούδι, ούτε βεβαίως έχουν ένα Hallelujah να επιδείξουν.

Εβραίος γεννημένος στο Κεμπέκ, κάτοικος της Νέας Υόρκης, της Ύδρας, του Λος Άντζελες και πολίτης του κόσμου, ο Cohen περιπλανήθηκε στα νεανικά κινήματα των μέσων του περασμένου αιώνα, πάλεψε με τον Χριστιανισμό, αναζήτησε την γαλήνη του Ζεν, παρέμεινε όμως πάντα ο Εβραίος προφήτης και ποιητής. Πέτυχε οι επιρροές του να τον βαθύνουν και να τον επεκτείνουν, όχι να τον αλλοιώσουν. Αυτή ακριβώς η σχέση του με την κληρονομιά του μπορεί να διδάξει πολλά εμάς τους Έλληνες. Όσο πιο συνειδητά έπαιρνε την θέση του μέσα στην μεγάλη Εβραϊκή παράδοση, τόσο πιο σημαντικά έργα μας παρέδιδε. Έτσι μας δίδαξε κι αυτός ότι η οικουμενικότητα ξεπηδάει μέσα από το συγκεκριμένο, όχι το αφηρημένο και το άρριζο.

Διαβάζω ότι ζήτησε να ταφεί με τον παραδοσιακό εβραϊκό τρόπο ανάμεσα στους γονείς και τους παππούδες του. Χοῦς εἰς χοῦν –ο Leonard επέστρεψε στην αρχέγονη μήτρα. Έκλεισε έναν τέλειο κύκλο, έγινε κρίκος σε μια μακρά αλυσίδα. Υπάρχει μια μελαγχολική ομορφιά σ’ αυτό, ίδια μ’ εκείνη που κουβαλούν τα τραγούδια του. Και κάτι το ανομολόγητα ανακουφιστικό, καθώς δίνει προοπτική στα πράγματα και τη ζωή.

______________________

Δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό Φρέαρ 

Advertisements

Κύκλος διαλέξεων: Τόποι, χρόνος και ορίζοντες της Ύστερης Αρχαιότητας

Ο Michel Foucault θεωρούσε ότι για να κατανοήσουμε καλλίτερα το νεώτερο άτομο, θα πρέπει να εξετάσουμε την ιστορική πορεία που το διαμόρφωσε. Ακολουθώντας αυτή την προτροπή, ο συγκεκριμένος κύκλος διαλέξεων θα εστιάσει στην ύστερη αρχαιότητα (3ος – 8ος αιώνας μ.Χ.), μια περίοδο βαθιάς και πολυεπίπεδης κρίσης, αλλά και μεγάλων υπερβάσεων, η οποία δικαίως θεωρείται μήτρα του σύγχρονου κόσμου.

Η ύστερη αρχαιότητα ξεκινά με την διάδοση του Χριστιανισμού και κλείνει με την ανάδυση του Ισλάμ –δυο μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, που τότε, για πρώτη φορά, χώρισαν τον κόσμο σε χριστιανική Δύση και ισλαμική Ανατολή. Παράλληλα, αρχαίες δομές καταρρέουν και νέες συστήνονται, το αξιακό σύστημα αναδιαμορφώνεται, οι ορίζοντες του πνεύματος και της φαντασίας διευρύνονται, νέες γωνίες θέασης της πραγματικότητας ανακαλύπτονται. Ο άνθρωπος επανακαθορίζει την θέση του στον χώρο και τον χρόνο και την σχέση του με τον εαυτό του θέτοντας τα θεμέλια του σύγχρονου κόσμου.

Σε αυτούς ακριβώς τους δύο άξονες δομείται ο συγκεκριμένος κύκλος διαλέξεων, που θα γίνουν στο Ίδρυμα Θεοχαράκη τις Παρασκευές του Απριλίου και του Μαΐου. Θα συζητηθεί η σχέση του ανθρώπου με τον χώρο εστιάζοντας σε θέματα, όπως η δημιουργία νέων ισχυρών κέντρων εξουσίας εκτός Μεσογείου και η σχέση τους με την Ρώμη και το Βυζαντινό κράτος, η καινούργια σχέση του ανθρώπου με το σώμα και την ψυχή, οι αντιλήψεις για τον έρωτα και την σεξουαλικότητα, την βία και τον πόνο, την αρρώστια και τον θάνατο.

Αμφιθέατρο Ιδρύματος Β. & Μ. Θεοχαράκη

15, 22 Απριλίου 2016
6, 13, 20, 27 Μαΐου 2016
Παρασκευή 18.00-20.00

Πληροφορίες: 210 3611206 • http://www.thf.gr

James Ellroy: Τα σκοτάδια μου

ELLROY-SKOTADIAΚυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες από τις εκδόσεις Άγρα το βιβλίο του James Ellroy «Τα σκοτάδια μου», σε μετάφραση Ανδρέα Αποστολίδη. Είναι το πρώτο βιβλίο του συγγραφέα, που ασχολείται με τον φόνο της μητέρας του, Τζηνήβα Ελλρόυ, η οποία βρέθηκε στραγγαλισμένη στις 22 Ιουνίου 1958, και τις προσπάθειές του σαράντα χρόνια μετά να τον εξιχνιάσει · το άλλο, «The Hilliker Curse», δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα ελληνικά.

Ο συγγραφέας δεν χρειάζεται συστάσεις στο αναγνωστικό κοινό της χώρας μας: Είναι από τους πλέον αγαπημένους συγγραφείς και τα βιβλία του αποτελούν εκδοτικό γεγονός. Αλλά και το συγκεκριμένο βιβλίο δεν έχει ιδιαίτερη ανάγκη τις κριτικές παρουσιάσεις: Κουβαλάει χιλιάδες σελίδες με ύμνους κριτικών και τιμητικές διακρίσεις –το Time το ανακήρυξε καλλίτερο βιβλίο του 1996 και οι New York Times ως το αξιοσημείωτο βιβλίο της ίδιας χρονιάς.

Το έργο αποτελείται από τέσσερα μέρη. Στο 1ο μέρος ο συγγραφέας περιγράφει τον φόνο της μητέρας του. Κάτι παιδιά βρήκαν το πτώμα της έξω από ένα σχολείο, η αστυνομία ειδοποιήθηκε και ξεκίνησε η έρευνα για την ταυτοποίηση του θύματος και την ανακάλυψη του δράστη. Το κομμάτι αυτό, που περιλαμβάνει πρακτικά ανακρίσεων και αστυνομικών ανακοινώσεων θυμίζει τα άλλα νουάρ μυθιστορήματα του Ελλρόυ, ειδικά την Τετραλογία του Λος Άντζελες και δη την «Μαύρη Ντάλια». Η αποστασιοποίηση που περιγράφονται τα γεγονότα, η απουσία συναισθηματικής φόρτισης, η ουδετερότητα, εντυπωσιάζει τον αναγνώστη και ίσως-ίσως τον σοκάρει.

Το 2ο όμως μέρος είναι πιο προσωπικό – η αφήγηση γίνεται πλέον πρωτοπρόσωπη. Ο Ελλρόυ ήταν 10 χρονών όταν δολοφονήθηκε η μητέρα του. Οι γονείς του είχαν ήδη χωρίσει, έβλεπε τον πατέρα του τα Σαββατοκύριακα και είχε επηρεαστεί από τα κηρύγματα μίσους εναντίον της «κοκκινομάλλας». Αντιμετώπισε την είδηση του θανάτου της με επιφανειακή ηρεμία, αλλά από την εφηβεία και μετά πήρε την κάτω βόλτα: εμμονές με μεγαλύτερες γυναίκες, διαρρήξεις, εξαρτήσεις από διάφορες ουσίες, φυλακή. Το πώς δεν καταστράφηκε ολοσχερώς, το πώς κατάφερε να διασωθεί, είναι θαύμα και αποκαλύπτει την μεγάλη του εσωτερική δύναμη. Μαζί όμως με τα καλά της νηφαλιότητας άρχισε να θυμάται την μητέρα του· άρχισε να νιώθει την ανάγκη να επανασυνδεθεί μαζί της.

Στο 3ο μέρος, που είναι το πιο σύντομο, ο συγγραφέας περιγράφει τον Μπιλ Στόουνερ, ντετέκτιβ της αστυνομίας του ΛΑ, ο οποίος μετά την συνταξιοδότησή του, τον βοήθησε στην έρευνα για την μητέρα του. Ο Ελλρόυ περιγράφει τις μεγάλες υποθέσεις που σημάδεψαν τον συνεργάτη του, με τον οποίο μοιράζεται την ίδια εμμονή για τις δολοφονημένες γυναίκες. Περιγράφει το πώς αποφάσισε να ανοίξει πάλι τον φάκελο της Τζην Ελλρόυ, σαράντα χρόνια μετά. Στο φόντο η τρέλα του ΛΑ της δεκαετίας του ’90, με την δίκη του Ο. Τζ. Σίμπσον και την φρενίτιδα που είχε προκαλέσει στα ΜΜΕ.

Στο τελευταίο μέρος περιγράφεται αναλυτικά η έρευνα που διεξήγαγαν ο Ελλρόυ και ο Στόουνερ, οι επισκέψεις τους στον τόπο του εγκλήματος, τα αστυνομικά αρχεία, σε ανθρώπους που ζήσανε την εποχή και γνωρίσανε την μητέρα του. Ξεκινάει ως μια προσπάθεια αναζήτησης του δολοφόνου, καταλήγει όμως με την δίψα του γιου που θέλει να γνωρίσει την χαμένη μητέρα. Οι τελευταίες σελίδες βιογραφούν την κοκκινομάλλα με τις πληροφορίες που ο Ελλρόυ άντλησε από την έρευνά του, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν αποτελούν τον επίλογο. Ο Ελλρόυ δεν πιστεύει σε επιλόγους. Όντας εμμονικός δεν τους επιδιώκει. Απόδειξη η συγγραφή κι άλλου βιβλίου με το ίδιο θέμα.

«Τα σκοτάδια μου» είναι ένα βιβλίο που δύσκολα ταξινομείται. Ξεκινάει σαν νουάρ αστυνομικό μυθιστόρημα, γίνεται αυτοβιογραφία, δοκίμιο περί βίας, στοχασμός πάνω στην απώλεια. Εδώ βρίσκεται και η σημασία του Ελλρόυ: Φέρνει ένα λαϊκό είδος, όπως το σκληρό αστυνομικό μυθιστόρημα, στα όριά του. Οι μεγάλοι κλασικοί του αμερικάνικου αστυνομικού μυθιστορήματος, ο Τσάντλερ, ο Χάμετ, ο Σπιλέιν, διέθεταν κυρίως στιλ. Οι ιδέες, όπου υπήρχαν, είναι σχηματικές, οι χαρακτήρες, τυποποιημένοι, το κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον συμβατικά σχεδιασμένο. Ο Ελλρόυ όμως εμβαθύνει στους χαρακτήρες, στις πράξεις και τις παραλείψεις τους, στο ιστορικό πλαίσιο. Οι πολυπρισματικές αφηγήσεις του θυμίζουν τους σπουδαίους συγγραφείς του 19ου αιώνα. Αίφνης αναδεικνύεται σε συγγραφέας μεγάλων ιστορικών μυθιστορημάτων, και μάλιστα χωρίς να καταργεί το είδος το οποίο υπηρετεί: Το «Αμερικάνικο ταμπλόιντ» είναι εξίσου αστυνομικό μυθιστόρημα (μυθιστόρημα εγκλήματος, crime novel) και πολιτικό-ιστορικό έπος, όπως και «Τα σκοτάδια μου» είναι αστυνομικό και αυτοβιογραφία.

Στο βάθος όμως, το βιβλίο του Ελλρόυ είναι ένα δοκίμιο για την συγγραφική τέχνη. Όπως ακριβώς το «Περί συγγραφής» του Στήβεν Κινγκ είναι αυτοβιογραφία, έτσι και η αυτοβιογραφία του Ελλρόυ είναι περί συγγραφής. Εκθέτοντας τα σχετικά με την δολοφονία της μητέρας του και πώς ο ίδιος την αντιμετώπισε, μας ξεναγεί στο συγγραφικό του εργαστήρι. Εκεί, στην έρημη αλάνα, απέναντι από το ντράιβ ιν εστιατόριο και το κωλάδικο, δίπλα από το σχολικό συγκρότημα, όπου κείτεται το ημίγυμνο γυναικείο πτώμα, εκεί είναι που συμβαίνει όλη η μαγεία.

Τελικά, αυτό που λέει ο Ελλρόυ, όπως και ο Στήβεν Κινγκ προηγουμένως, στους επίδοξους συγγραφείς είναι: Κοίτα μέσα σου· γνώρισε τον εαυτό σου. Γιατί η αφετηρία κάθε συγγραφέα είναι εκεί, στον εαυτό σου. Μπορεί να γράφει για τεμαχισμένες γυναίκες και συνωμοσίες της μαφίας ή για εγκληματικά πνεύματα και στοιχειωμένα σπίτια ή για την θλιβερή παρακμή ενός σπουδαίου συνθέτη ή την κόλαση που φέρνουν κάποιες ιδέες που ακούγονται πολύ όμορφα –δεν έχει σημασία. Θα πετύχει μόνο αν αντλήσει από μέσα για το θέμα του.

 

Για την έκδοση δεν χρειάζεται να πούμε τίποτα. Η ποιότητα των εκδόσεων Άγρα είναι γνωστή σε όλους. Η μετάφραση του Ανδρέα Αποστολίδη, όπως πάντα εξαιρετική. Όπως και τα άλλα βιβλία του Ελλρού στα ελληνικά, έτσι κι αυτό χαίρεσαι να το πιάνεις στα χέρια σου και να το βλέπεις στην βιβλιοθήκη σου.

 

Δημοσιεύτηκε στο Global View

Κατασκευάζοντας τον νέο άνθρωπο. Όρια και δυνατότητες στο Πρώιμο Βυζάντιο

Ο Στέλιος Ράμφος παρουσιάζει
6 διαλέξεις του Φώτη Βασιλείου στο Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη

Κατά την διάρκεια της περιόδου που ξεκινάει με την διάδοση του Χριστιανισμού και απλώνεται ως το τέλος της Εικονομαχίας ξεπήδησαν νέες ιδέες, δημιουργήθηκαν νέες ανάγκες, δόθηκαν νέες κατευθύνσεις. Καταλύτης της εξέλιξης αυτής ήταν ο Χριστιανισμός. Η διδασκαλία του συνόψισε και εξέφρασε το αίτημα για το καινούργιο, του έδωσε μορφή και δυναμική, θέτοντας παράλληλα και τα όριά του. Ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου, ο ατομικός και κοινωνικός χρόνος, το εξωκοσμικό και το ενδοκοσμικό οργανώθηκαν με καινοφανή τρόπο, ο οποίος εκφράστηκε ανάγλυφα από την Χριστιανική Λογοτεχνία και τον ήρωά της. Ήταν αυτός, ο άγιος, που κάνει το μεγάλο αποφασιστικό βήμα χειραφέτησης από τα στενά πλαίσια της παραδοσιακής κοινότητας διεκδικώντας πιο ανοιχτούς ορίζοντες. Κατά συνέπεια εκεί εμπεριέχεται όχι μόνο το μεσαιωνικό πνεύμα, αλλά εν σπέρματι και ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος.

Διάγραμμα Διαλέξεων

  1. Αναζητώντας τον νέο άνθρωπο: Η κοινωνία, τα κείμενα, η εποχή.
    Ιστορικό περίγραμμα και προσδιορισμός των στόχων του σεμιναρίου.
  2. Νέοι άρχοντες: Ο επίσκοπος και η πόλη του.
    Πατέρας των χηρών και των ορφανών, προστάτης φτωχών και αδυνάτων, κριτής και δικαστής, ηγέτης του λαού, διαμεσολαβητής στην κεντρική εξουσία, μεσίτης στο Θεό, φιλόσοφος, πολιτικός, άγιος και θαυματουργός, ο επίσκοπος συγκέντρωνε στο πρόσωπό του τις κλασικές ελληνορωμαϊκές αρετές και τις χριστιανικές αξίες.
  3. Νέοι τρόποι: Η εμφάνιση του χριστιανικού μοναχισμού
    Ο μοναχισμός ήταν ένα από τα πιο αυθεντικά και δυναμικά κινήματα που άνοιξε νέους ορίζοντες στο φαντασιακό των ανθρώπων της ύστερης αρχαιότητας.
  4. Αγίες και αμαρτωλές: Η γυναίκα στο προσκήνιο
    Οι ιστορίες για παρθένες ασκήτριες και μετανοούσες αμαρτωλές τροφοδοτούσαν την φαντασία των Χριστιανών με τα αξεδιάλυτα βάθη της γυναικείας φύσης, ταυτόχρονα όμως αποτύπωναν με εύγλωττο τρόπο εκείνο που κόμιζε η νέα θρησκεία: άπειρες δυνατότητες και μια διαφορετική ανάγνωση της πραγματικότητας.
  5. Τριγωνίζοντας τον κύκλο: Οράματα, θαύματα και μεσιτεύσεις
    Όσο ο μοναχός απομακρυνόταν από τον κόσμο, τόσο ο κόσμος τον πλησίαζε. Όσο επιδίωκε την αμεριμνησία, τόσο γείτονες κι επισκέπτες τον φόρτωναν με τις έγνοιες τους. Λογικό: σε μια κοινωνία, όπου κανείς δεν μιλούσε για τον εαυτό του, οι διαμεσολαβητές ήταν απαραίτητοι. Και δεν υπήρχε καλλίτερος μεσολαβητής προς τον Θεό, από κάποιον που ζούσε διαρκώς κατά το θέλημά Του.
  6. Αναγνώστες των Βίων και φλογεροί προσκυνητές: Το κοινό των αγίων
    Ποιοι ήταν εκείνοι που διάβαζαν αγιολογική λογοτεχνία και προσέτρεχαν στους αγίους; Πίστευαν τα όσα πιθανά ή απίθανα εξιστορούνταν εκεί; Επηρεαζόταν η ζωή τους και πώς;

Ημερομηνίες διαλέξεων: Πέμπτη 23, 30/4/2015 και 7, 14, 21, 28/5/2015

Χώρος: Αμφιθἐατρο Ιδρύματος Β. & Μ. Θεοχαράκη

Ώρα: 18.00-20.00

Κύκλος 6 διαλέξεων: 50 €, 25 €
Μεμονωμένη διάλεξη: 10 €, 5 €

 

Δέκα βιβλία

Οι λίστες που αραδιάζουν αγαπημένα ή μισητά βιβλία, τραγούδια, ταινίες, συγγραφείς, συνήθειες, τόπους, φαγητά, θέτουν όριο στη μνήμη, την φαντασία, την επιθυμία· ακρωτηριάζουν την ελευθερία μας σε μια σειρά επιλογών. Και οι αξιολογήσεις, ειδικά των πραγμάτων που έγραψαν μέσα μας, φανερώνουν αφέλεια και είναι περιορισμένης αξίας, καθώς μετράνε μόνο εκείνο που έχουμε πρόχειρο στην μνήμη και την συνείδηση, αφήνοντας εκτός του πεδίο που κατεξοχήν παίζεται μπάλα, το ασυνείδητο.

Κι όμως παραμένουν χρήσιμες, γιατί μας κινητοποιούν να ξαναδούμε τον εαυτό μας. Μας εξαναγκάζουν να τον δείξουμε –ή τουλάχιστον να δείξουμε μια εκδοχή του, εκείνη που νομίζουμε ότι μεταδίδουμε ή την άλλη, που θα θέλαμε να είμαστε ή και κάποια άλλη.

Κάπως έτσι αποφάσισα να αραδιάσω 10 βιβλία στο facebook, όταν φίλοι με προκάλεσαν.

Υπήρχε βεβαίως ένα βασικό πρόβλημα:

Το παιχνίδι απαιτούσε 10 βιβλία που με επηρέασαν, αλλά δεν προσδιόριζε το πότε και το πού. Όταν ήμουν παιδί; Έφηβος; Ενήλικος; Τώρα; Ή μήπως ως επιστήμονα; Σαν συγγραφέα; Εραστή;

Το κούρασα πολύ, όπως βλέπετε. Και, φυσικό ήταν, κουράστηκα κι ο ίδιος. Οπότε κατέφυγα στην πιο προφανή απάντηση:

Μέτρησα 10 βιβλία (δηλαδή 11), που με σφράγισαν ως νεαρό άνδρα, που έψαχνε τον εαυτό του. Είναι εκείνα που, νομίζω, με χάραξαν βαθύτερα κι ευθύνονται, ως ένα βαθμό, για τις ιδέες, τις ιδιοτροπίες, τις επιλογές μου, προσωπικές, επιστημονικές, συγγραφικές ή άλλες. Τα παραθέτω λοιπόν κι εδώ, προσθέτοντας και δυο κουβέντες για το καθένα. Η σειρά είναι τυχαία.

1. Ray Monk: Λούντβιχ Βιτγκενστάιν. Το χρέος της μεγαλοφυΐας (Scripta 1998)
Η φιλοσοφία, για να έχει κάποιο νόημα, δεν πρέπει να είναι μια στεγνή περιδιάβαση στον χώρο των ιδεών, ούτε αποφάνσεις κι απόψεις –χώρος ειδικά γι’ αυτές τις τελευταίες είναι το καφενείο. Φιλοσοφία είναι πρώτα και πάνω απ’ όλα τρόπος, παράδειγμα ζωής. Υπ’ αυτή την έννοια, το σημαντικότερο έργο του Wittgenstein είναι ο ίδιος του ο βίος και το βιβλίο του Monk το καλλίτερο βοήθημα για να τον γνωρίσει και να τον κατανοήσει κάποιος

2. Χρήστος Γιανναράς: Το πρόσωπο και ο έρως (Δόμος 1992)
Υπάρχει ο Γιανναράς των επιφυλλίδων και ο Γιανναράς της φιλοσοφίας (της φιλοκαλίας μάλλον), όπως υπάρχει και η Εκκλησία των αποκλήρων και του μανικού έρωτα κι άλλη της κανονικότητας και του κυβερνητισμού. Δεν χρειάστηκε ιδιαίτερος κόπος για να επιλέξω…

3. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Διηγήματα (Δόμος)
Η γλυκιά πατρίδα που νοσταλγούμε, το παρόν που δυσφορούμε, ο παράδεισος που αποβλέπουμε, χώρεσαν στους πέντε τόμους των Απάντων που επιμελήθηκε ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος.

4. Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού (Guttenberg 2004)
Χρησιμοποιώντας την αρχαία βιβλική ιστορία για το πανέμορφο παλικάρι που πουλήθηκε σαν σκλάβος από τα φθονερά αδέλφια του, ο Μαν μιλάει για τον καιρό του, την πατρίδα του, και την μοίρα του κόσμου, που είναι φυσικά και δική μας μοίρα. Μας διδάσκει δε πως η ζωή, όπως και οι ιστορίες, κυλάνε αέναα χρησιμοποιώντας τα ίδια πάνω-κάτω μονοπάτια.

5. Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα
Οφείλω να ομολογήσω ότι σήμερα με έλκουν πιο πολύ τα ημερολόγια και οι αλληλογραφίες του Σεφέρη. Αλλά η πρώτη, η καθοριστική επαφή έγινε φυσικά μέσα από τα ποιήματά του. Είναι ο ποιητής που πέρα από ατμόσφαιρες, ωραιολογίες και ιδέες, είδε και μίλησε για την μοίρα αυτού του τόπου και των ανθρώπων του.

6. Κωστής Παπαγιώργης: Αλέξανδρος Αδαμαντίου Εμμανουήλ (Καστανιώτης 1997)
Βλέποντας το τώρα, καταλαβαίνω ότι στο βιβλίο αυτό συναντιούνται δυο από τους πιο ανοικονόμητους συγγραφείς μας. Φυγάνθρωποι, πότες, και νοσταλγοί, δύσκολα χωράγανε κι ανέχονταν ακόμα κι εκείνο που αγαπούσαν.

7. Φιοντόρ Ντοστογιέβσκη, Αδελφοί Καραμαζόφ (Γκοβόστης)
Τέσσερα αδέλφια, δυο πατέρες, μια πατροκτονία –αυτό που στα χέρια οποιουδήποτε άλλου συγγραφέα θα ήταν ένα οικογενειακό μελόδραμα, ο Ντοστογιέβσκη το αναγάγει σε αρχετυπικό μύθο και προφητεία για το παρόν και το μέλλον του λαού του και του ανθρώπου γενικότερα.

8. Διονύσιος Σολωμός, Η γυναίκα της Ζάκυθος
Αν ο Ντοστογιέβσκη βλέπει την μοχθηρία στον άνδρα (πχ ο Σμερντιάκοβ Καραμαζόφ), ο Σολωμός την τοποθετεί σε μια γυναίκα, εφιαλτικά οικεία και σήμερα.

9. Ernest Hemingway: Άντρες χωρίς γυναίκες
Μινιμαλιστική αφήγηση, εξαιρετικοί διάλογοι, σαρκαστικό χιούμορ, συμβολισμός που δεν ακυρώνει τον ρεαλισμό αλλά τον ενισχύει. Κι όπως και στα άλλα βιβλία του, ο Hemingway δεν κρίνει και δεν εξηγεί, δεν αναλύει τους ήρωές του και τις πράξεις του, τα λόγια του. Τους παραδίδει γυμνούς, αυτούσιους στον αναγνώστη για να τους κρίνει και να τους ερμηνεύσει σύμφωνα με την διάθεσή του, τις ιδέες του, τα πιστεύω του –τα έχω ξαναγράψει

10. James Ellroy, Η Μαύρη Ντάλια (Άγρα 1996)
Ο Ελρόι είναι ίσως ο σημαντικότερος αμερικανός συγγραφέας σήμερα και το συγκεκριμένο βιβλίο ένα από τα αριστουργήματά του. Ευτύχησε να έχει και καλό μεταφραστή…

11. Νίκος Γκάτσος, Φύσα αεράκι φύσα με μη χαμηλώνεις ίσαμε (Ίκαρος 1992)
Με προμετωπίδα του Ο. Ελύτη και μια ιδιόχειρη παρτιτούρα του Μ. Χατζιδάκι κυκλοφόρησε αθόρυβα αυτός ο τόμος με τα τραγούδια του λίγο. Δεν περιέχει άπαντα τα τραγουδιστικά –αυτό το βιβλίο ήρθε αργότερα, μετά τον θάνατό του– αλλά εκείνα που ο ίδιος επέλεξε και χώρισε σε ενότητες. Μαζεμένα έτσι, αποτελούν ένα σκοτεινό όραμα για το μέλλον, ανάλογο με κείνο που ψηλαφούσε ο Σεφέρης…

Για τον αρχαίο μοναχισμό

Το πιο γνήσιο κίνημα της Ύστερης Αρχαιότητας, που διαπέρασε οριζόντια και κάθετα κάθε κοινωνική και οικονομική τάξη, κάθε μορφωτικό και καταγωγικό υπόβαθρο, ήταν ο Χριστιανικός ασκητισμός. Όταν ο κόσμος των πόλεων και των χωρίων έγινε πλέον αφόρητος, ένας νεαρός Αιγύπτιος –ήταν δεν ήταν 18 ετών– τον εγκατέλειψε και εισήλθε στην έρημο.

Η πράξη του δεν ήταν ούτε τόσο απλή, ούτε τόσο μονοσήμαντη, όσο μας φαίνεται σήμερα. Ο Αντώνιος δεν άλλαξε απλώς τόπο και τρόπο ζωής –δεν παράτησε την πράσινη, γόνιμη γη του Νείλου για την καμένη πέτρα της ερήμου. Πέρασε σε έναν εντελώς άγνωστο και αχαρτογράφητο κόσμο, όπου κανένα από τα δεδομένα του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού δεν ίσχυε και όπου όλα ήταν δυνατά –το αντίστοιχο για μας σήμερα θα ήταν να περάσουμε σε μια άλλη διάσταση ή να βυθιστούμε σε μια μαύρη τρύπα. Γιατί στις ερήμους της Ύστερης Αρχαιότητας κατοικούσαν παράξενες φυλές και άνθρωποι με κεφάλια ή άκρα ζώων, κάθε λογής πνεύματα και κτήνη, άγγελοι, παράξενα φυτά με ψωμιά στα κλαδιά τους, διαμάντια και θησαυροί κάθε λογής.

Με την εγκατάστασή του στην έρημο, ο Αντώνιος διεύρυνε το φαντασιακό ορίζοντα των ανθρώπων της εποχής του πολλαπλασιάζοντας ταυτόχρονα τις δυνατότητες και τις επιλογές τους. Έδωσε διέξοδο στην δυσφορία τους. Ό,τι δεν χωρούσε ο κόσμος, ότι απέρριπτε, ό,τι ξερνούσε, έβρισκε εκεί γόνιμο έδαφος ν’ ανθίσει. Γι’ αυτό και συνέρρεαν εκεί άνθρωποι τόσο διαφορετικοί μεταξύ τους, όπως ο πρώην λήσταρχος Μωυσής ο Αιθίωψ και ο Αρσένιος, ο δάσκαλος των μετέπειτα αυτοκρατόρων Αρκαδίου και Ονωρίου.

Έτσι, στις Σκήτες της Αιγυπτιακής ερήμου δημιουργήθηκε ένας άλλος τρόπος κοινωνικής οργάνωσης, μια διαφορετική αντίληψη της εργασίας και της ιδιοκτησίας, μια νέα ιεράρχηση των αναγκών και των αξιών, βασικό χαρακτηριστικό της οποίας ήταν η απλότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι το βασικό έργο που καταγράφει τα έργα και τις ημέρες τους, τα Αποφθέγματα Γερόντων, είναι γραμμένα σε ανεπιτήδευτη, καθημερινή γλώσσα, χωρίς ρητορισμούς και με θαυμαστή οικονομία έκφρασης –βρίσκεται δηλαδή στον αντίποδα των συγγραμμάτων των χριστιανών και εθνικών διδασκάλων, που άκμαζαν στην γειτονική Αλεξάνδρεια. Και τα θέματα που τους απασχολούσαν ήταν εξίσου απλά και στόχευαν στην περαιτέρω απλούστευση της ζωής τους. Στα Αποφθέγματα δεν θα βρει κανείς υψηλές θεολογικές συζητήσεις, αλλά παρατηρήσεις και σχόλια για την απτή καθημερινότητα του ανθρώπου, την εξωτερική και την εσωτερική, που συχνά εντυπωσιάζουν και τους σημερινούς αναγνώστες για την οξυδέρκεια και την επικαιρότητά τους.

Υπάρχει μια ιστορία, η 8η του αββά Ποιμένος, που είναι πολύ χαρακτηριστική αυτής της τάσης:

Επισκέφθηκε κάποτε ένας ξενικός γέροντας την Σκήτη και ζήτησε να συναντήσει τον αββά Ποιμένα, γιατί είχε ακούσει πολλά γι’ αυτόν. Οι δυο γέροντες συναντήθηκαν κι αφού αντάλλαξαν ασπασμό, ο ξενικός άρχισε να μιλάει περί πνευματικών και ουρανίων. Ο Ποιμένας άκουγε σιωπηλός. Ο άλλος συνέχιζε να μιλάει περιμένοντας απόκριση, ώσπου απογοητευμένος σηκώθηκε κι έφυγε. «Μάταια έκανα αυτό το ταξίδι», είπε στους μαθητές του Ποιμένα, που ήταν έξω από το κελί, «ο γέροντας δεν θέλει να μου μιλήσει». Πήγε μέσα τότε ένας από αυτούς και είπε στον Ποιμένα το παράπονο του ξενικού, προσθέτοντας ότι αυτός θεωρείται πολύ σπουδαίος στα μέρη του. Και του απαντάει ο γέρων: «Αυτός ανήκει στον ουρανό και μιλάει για τα επουράνια, εγώ όμως ανήκω στα κάτω και μιλάω για τα επίγεια. Αν μου μιλούσε για τα πάθη της ψυχής, θα του απαντούσα· τα πνευματικά εγώ δεν τα ξέρω.»

Μυρωδιές

Τα Ευαγγέλια είναι γεμάτα μυρωδιές:

Από την αποφορά του νεκρού Λάζαρου ως το μύρο που άλειψε η αμαρτωλή τα πόδια του Ιησού, οι οσμές πάνε κι έρχονται. Και δεν είναι μυρωδιές ουράνιες και παραδείσιες, αλλά καθημερινές, ανθρώπινες, χθαμαλές. Έτσι, και από αυτή την πλευρά, της όσφρησης, ο καθημερινός, ο αδύναμος άνθρωπος, ο ταπεινός, ο εξαθλιωμένος, ο άρρωστος σωματικά ή ψυχικά εισβάλλει στο προσκήνιο μέσω των Ευαγγελίων.

Η συνέχεια ήταν ανάλογη.

Οι Βίοι των αγίων δεν χάνουν ευκαιρία να μας μεταφέρουν τις μυρωδιές της εποχής και των ηρώων τους: Ο Συμεών ο Στυλίτης πριν ανέβει στην κολώνα ασκήτευε σ’ ένα κοινόβιο. Εκεί έδεσε το κορμί του τόσο σφιχτά με μια τριχιά, ώστε σύντομα η σάρκα του άρχισε να σαπίζει και να βρωμάει τόσο πολύ, που οι συμμοναστές του διαμαρτυρήθηκαν στον ηγούμενο. Χωρίς πολλές λεπτομέρειες, αλλά με σαφήνεια, ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός αναφέρεται στην δυσάρεστη οσμή της αδελφής του Γοργονίας στον Επιτάφιο που έγραψε στην μνήμη της, εξαιτίας της μακράς αποχής από το λουτρό. Ο Μακάριος ο Ρωμαίος χρησιμοποίησε τον απόπατο ως οδό διαφυγής από τον κόσμο το βράδυ του γάμου του.

Αν όλα αυτά συγκριθούν με των κόσμο των αρχαίων μυθιστορημάτων, όπου ευγενικοί νέοι και νέες (ή νέοι πάλι…), πανέμορφοι και υγιείς, ερωτεύονταν σε ευωδιαστούς κήπους για να περιπλανηθούν έπειτα σε μια Μεσόγειο εξιδανικευμένη, πολύχρωμη και οπωσδήποτε άοσμη, αν όχι μοσχοβολούσα, ή ακόμα-ακόμα με κείμενα, όπως ο Βίος του Πλωτίνου, που το σώμα, οι λειτουργίες του και φυσικά οι μυρωδιές του, είναι πλήρως αποκλεισμένα και δεν θεωρούνται μέρος της ταυτότητας του ανθρώπου, η διαφορά, το καινούργιο που κομίζει ο αρχαίος Χριστιανισμός, καθίσταται σαφέστερο.

Ο χριστιανός της εποχής εκείνης, όπως παρατηρεί η Susan Ashbrook Harvey (Scenting Salvation. Ancient Christianity and the olfactory imagination, Los Angeles, Berkeley, London 2006) απέκτησε μια (αυτο)συνειδησία της πολιτισμικής του κληρονομιάς, την έφερε στο κέντρο της προσοχής και της μελέτης του, την εναγκαλίστηκε σφιχτά, αλλάζοντάς την όπου χρειαζόταν, για να έρθει πιο κοντά στις δικές του αγωνίες. Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει και τις μυρωδιές, αλλά πάνω απ’ όλα, το σώμα.

Γιατί στην χριστιανική λογοτεχνία της ύστερης αρχαιότητας το σώμα δεν εξιδανικεύεται, όπως στα αρχαία μυθιστορήματα, ούτε εξορίζεται, όπως στον πλατωνισμό του Πλωτίνου, αλλά είναι συνεχώς παρόν.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σχέση του αρχαίου χριστιανού με το σώμα του είναι δύσκολη, αλλά το σώμα του είναι εκεί, πανταχού παρόν, εμπόδιο και μέσον ταυτόχρονα για την επίτευξη των στόχων του. Ο αγώνας του ασκητή με τους δαίμονες, δεν είναι παρά αγώνας με τις ανάγκες του σώματός του και την θέλησή του, την πείνα, την δίψα, την κακουχία, την ερωτική στέρηση. Έτσι όμως το σώμα του καθίσταται αναπόσπαστο στοιχείο της ταυτότητάς του, κομμάτι της μοναδικότητας, της ιδιοπροσωπίας του αν θέλετε. Η λατρεία των λειψάνων, η φροντίδα του νεκρού, που πλέον δεν καίγεται, δεν εξαφανίζεται, ακριβώς αυτό μαρτυρά: Το μεταμορφωμένο, αγιασμένο ανθρώπινο σώμα, κάθε τεμάχιο, κάθε σπόνδυλος ή χόνδρος του είναι ο άγιος. Και βέβαια δεν ανήκει πλέον στον ίδιο, αλλά στην κοινότητα – αυτό ακριβώς που ήθελε να αποφύγει ο Μέγας Αντώνιος, όταν ζήτησε από τους μαθητές του να τον θάψουν σε μυστική τοποθεσία.

.

Σήμερα η σχέση των ανθρώπων με το σώμα τους είναι πιο στενή από οποιοδήποτε άλλο ιστορικό προηγούμενο. Είμαστε το σώμα μας με τρόπο μοναδικό και απόλυτα εξατομικευμένο – το πνεύμα έχει τεθεί στο περιθώριο της έγνοιας μας.

Βέβαια, το «είμαι το σώμα μου» δεν συνεπάγεται αποδοχή· πολύ δε περισσότερο δεν συνεπάγεται αγάπη.

Αρκεί να δει κανείς τα χίλια-μύρια αρώματα και αποσμητικά που είναι αραδιασμένα στα ράφια των σουπερμάρκετ. Πέραν των γνωστών και συνηθισμένων, υπάρχουν και τα απολύτως εξειδικευμένα: Αποσμητικά για τον ιδρώτα, τις μασχάλες, τα πόδια, την «ευαίσθητη περιοχή», την τουαλέτα. Αρώματα που επιχειρούν να εξαφανίσουν και να μεταμορφώνουν οσμές που για τον παλαιότερο άνθρωπο ήταν τόσο συνηθισμένες και αναμενόμενες, που ίσως-ίσως δεν τις πρόσεχε καν. Αν τώρα σ’ αυτά προσθέσουμε και τα γυμναστήρια, τις δίαιτες, τις πλαστικές, τα καλλυντικά, τα ψυχοφάρμακα, διαπιστώνουμε ότι μπορεί να ταυτιζόμαστε με το σώμα μας, αλλά η σχέση μας μαζί του παραμένει δυσλειτουργική.

Ο δυτικός άνθρωπος συνεχίζει να επιδιώκει την μεταμόρφωση του σώματός του σε κάτι άλλο. Όχι βέβαια πλέον σε πνευματική/άυλη ύλη δια μιάς ασκητικής που πρώτα θα αλλάξει τον μέσα άνθρωπο και μετά θα επιδράσει και στο σώμα, αλλά απευθείας, με στοχευμένες, επιστημονικές, απολύτως εξειδικευμένες παρεμβάσεις.

Αναγόμαστε έτσι σ’ ένα πρότυπο –αυτό που βλέπουμε στις διαφημίσεις ή το σινεμά– το οποίο δεν αναφέρεται καθόλου στον τρόπο που σκεφτόμαστε, τις ιδέες ή τις αξίες μας, αλλά μόνο σε αυτό που δείχνουμε προς τα έξω.

Συνιστά αυτό αποενοχοποίηση; Μεγαλύτερη διαφάνεια; Καλλίτερη συγκρότηση του ατόμου; Ή μήπως ρηχότητα;